Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Iyd-ı ekberdür dem-â-dem her demi gâzîlerün
Ravza-i rıdvân-ı Hakdur ‘âlemi gâzîlerün
Baş u câna bakmayup bezleylediler varını
Aşk-ı Hak’dur râh-ı Hak’da mahremi gâzîlerün
Gel nazar kıl sufiyâ âşık geçersin sen dahi
Kendü kanı Hak yolunda merhemi gâzîlerün
Sâki-i Kevser elinden nûş kıldılar şarâb
Bâde-i aşk-ı Hudâ câm-ı Cem’i gâzîlerün
Âlem içre Hubbiyâ kim himmet-i merdân ile
Nusret-i avn-i Hudâ’dur hem-demi gâzîlerün

Günümüz Türkçesiyle

1. Gazilerin her anı, her zaman en büyük bayramdır; onların dünyası Hakk'ın cennet bahçesidir.

2. Başlarına ve canlarına bakmadan varlarını yoklarını Hak yolunda harcadılar; Hak yolunda gazilerin sırdaşı Hak aşkıdır.

3. Ey sofu, gel bak; sen de kendini âşık sayarsın. Hak yolunda gazilerin merhemi kendi kanlarıdır. (Gazinin yarası kendi kanıyla, yani şehitlikle iyileşir; sofunun âşıklık iddiası bununla karşılaştırılır.)

4. Kevser'in sakisinin elinden şarap içtiler; gazilerin Cem kadehi Allah aşkının şarabıdır. ("Câm-ı Cem", efsanevî hükümdar Cem'in dünyayı içinde gösterdiği söylenen kadehidir.)

5. Ey Hubbî, dünyada yiğitlerin himmetiyle gazilerin yoldaşı, Allah'ın yardımı ve zaferdir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "gâzîlerün", kafiye "-emi" sesidir: demi, ‘âlemi, mahremi, merhemi, Cem'i, hem-demi. Mahlas son beyitte "Hubbiyâ" biçiminde geçer. Gazel, Kadriye Hocaoğlu'nun Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Hubbî maddesinin "Eserlerinden Örnekler" bölümünde ilk örnek olarak verilmiştir. Bu gazel için ayrı bir kaynak gösterilmemiştir; bölümün sonundaki kaynak notu Cemşîd ü Hurşîd beyitlerine aittir. Maddede Müjgân Cunbur'un İmâdü'l-cihâd'ın sonunda Hubbî'nin gaza konulu şiirlerini tespit ettiği belirtildiği için gazelin Cunbur'un 1988'de yayımladığı metinlerden alınmış olması muhtemeldir. Redif ve konu bakımından da İmâdü'l-cihâd'daki "Der medḥ-i ġazā" gazelleriyle örtüşür. Metin TEİS'teki yazımıyla aynen verilmiştir; bu yazımda uzun ünlüler düzeltme işaretiyle gösterilir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, gazileri bir aşk şiirinin âşıkları gibi anlatır. Onların her anı "‘ıyd-ı ekber", yani en büyük bayramdır; dünyaları Hakk'ın cennet bahçesidir. İkinci beyitte gaziler, başlarına ve canlarına bakmadan varlıklarını harcayan âşıklar olarak gösterilir; onların "mahrem"i, yani sırdaşı Hak aşkıdır. Divan şiirinde âşık, sevgilisi için canından ve malından geçer; Hubbî bu tipi gaziye uygular.

Üçüncü beyit bir karşılaştırma ve hafif bir sitem içerir. Şair sofuya seslenir: sen de kendini âşık sayarsın, ama gel, gazilere bak. Onların merhemi kendi kanlarıdır; yani Hak yolundaki yaralarını ancak kanlarını dökerek, şehit olarak iyileştirirler. Merhem ile kan arasındaki tezat, sözle âşıklık iddia eden sofu ile canıyla âşıklığını ispat eden gazi arasındaki farkı belirginleştirir. Dördüncü beyitte divan şiirinin şarap ve kadeh imgeleri bu kez cennete ve ilahî aşka bağlanır: gaziler Kevser'in sakisinin elinden içmiştir, kadehleri efsanevî Cem'in kadehidir, içtikleri de Allah aşkının şarabıdır. Sâki, Kevser, bâde ve câm kelimeleri arasında güçlü bir tenasüp kurulur.

Makta beyti gaziyi Allah'ın yardımı ve zaferle yoldaş gösterir. "Himmet-i merdân", yani yiğitlerin, erenlerin manevî desteği ifadesi, gazanın dünyevî ve manevî yönlerini birlikte anar. Gazel, İmâdü'l-cihâd'daki öbür gazâ gazelleri gibi, tezkirecilerin Hubbî için söylediği "merdâne" sözünü doğrulayan bir örnektir: kadın bir şair, divan şiirinin aşk dilini savaşın ve şehitliğin övgüsüne taşır.

Tarihî Bağlam

İmâdü'l-cihâd'ın ve içindeki gazâ şiirlerinin II. Selim'in saltanatı sırasında (1566-1574) yazıldığı düşünülmektedir. Gazelin bu eserden olduğu kesin değildir, ama konusu, redifi ve mahlas kullanımı eserdeki öbür gazellerle uyumludur. Kime ve hangi vesileyle yazıldığı bilinmiyor.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Müjgân Cunbur, "İmâdü'l-Cihâd ve XVI. Yüzyıl Kadın Şairlerinden Ayşe Hubbî Kadın", IX. Türk Tarih Kongresi Bildiriler, c. II, Ankara 1988, s. 901-913 (TEİS'teki aktarımla).
  • Mücahit Kaçar, "Hubbî Hatun'un İmâdü'l-Cihâd İsimli Eseri", Uluslararası Amasya Şairleri Bilim Şöleni Bildiriler Kitabı, Amasya 2018, s. 167-175, https://isamveri.org/pdfdrg/G00431/2018/2018_KACARM.pdf.

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar