İstanbulludur. Esbak Amasya müftüsü Yeğen Osmân Efendizâde Mehmed Efendi ahfâdından Mustafâ Efendizâde Mehmed Efendi'nin oğludur. 1168 muharreminin sekizinci günü Amasya mutasarrıfı⁷¹³ olup vusûlüne kadar Hacı Efendioğlu Hacı Ahmed Ağa mütesellimi oldu.
Saferin on yedisinde müftü Hacı Alî Efendi ilâveten nakîb kâ'im-makâmı olup mevki'i sağlandı. Yirmi sekizinci cum'a günü Birinci Sultân Mahmûd Hân'ın vefâtıyla birâderi Üçüncü Sultân Osmân Hân tahta çıkdı. Müte'âkiben Çeteci Abdullâh Paşa Sivâs vâlîsi oldu.
Receb ibtidâsında Çevgânîzâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı olup geldi. Mutasarrıf Abdullâh Paşa, sadâret kethüdâlığından vezâret umarken Mar'aş'a atılması merâkına dokundu. Oraya vusûlünde hasta olup tebdîl-i havâ için ceddinin vatanı olan Amasya'yı özleyerek kendi talebiyle Amasya mutasarrıfı olmuşdu. Recebde vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
İstanbulludur. Eski Amasya müftüsü Yeğen Osman Efendizâde Mehmed Efendi'nin torunlarından Mustafa Efendizâde Mehmed Efendi'nin oğludur. 1168 yılı muharreminin sekizinci günü [Ekim 1754] Amasya mutasarrıfı oldu; kendisi gelinceye kadar Hacı Efendioğlu Hacı Ahmed Ağa mütesellimi oldu.
Saferin on yedinci günü [Aralık 1754] müftü Hacı Ali Efendi'ye müftülüğüne ek olarak nakib kaymakamlığı da verildi ve böylece makamı güçlendirildi. Ayın yirmi sekizinci günü, bir cuma, Birinci Sultan Mahmud Han'ın vefatı üzerine kardeşi Üçüncü Sultan Osman Han tahta çıktı. Ardından Çeteci Abdullah Paşa Sivas valisi oldu.
Receb ayının başında [Nisan 1755] Çevgânîzâde İbrahim Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Mutasarrıf Abdullah Paşa, sadaret kethüdalığından sonra vezirlik beklerken Maraş'a gönderilmesine çok üzülmüştü. Oraya varınca hastalanmış, hava değiştirmek için dedesinin memleketi olan Amasya'yı özleyerek kendi isteğiyle Amasya mutasarrıflığını almıştı. Receb ayında [Nisan-Mayıs 1755] vefat etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ahfâd: torunlar, soyundan gelenler
- vusûl: varış
- ilâveten: ek olarak
- mevki': makam, konum
- müte'âkiben: hemen ardından
- sadâret kethüdâlığı: sadrazamın baş yardımcılığı, iç işlerinden sorumlu makam
- vezâret: vezirlik rütbesi
- merâkına dokunmak: üzülmek, içine dert olmak
- tebdîl-i havâ: hava değişimi
- cedd: dede, ata
- sicillât: kadı mahkemesi kayıt defterleri
Amasya'da Ölen Paşa
Hüsameddin'in dipnotuna göre Abdullah Paşa'nın Amasya mutasarrıflığına atanma emri Amasya şer'iye sicillerinde kayıtlıdır; yani bu atama, kitabın yazarının bizzat gördüğü bir belgeye dayanır. Maddenin anlattığı hikâye, bir İstanbul bürokratının hayal kırıklığıdır. Abdullah Paşa'nın Amasyalı bir müftü ailesinden geldiği, dedesinin memleketi olduğu için hasta düştüğünde Amasya'yı istediği anlaşılır. Bu ailenin atası olarak anılan Yeğen Osman Efendizâde Mehmed Efendi, Amasya'nın eski müftülerindendir.
Abdullah Paşa'nın vezirlik beklediği sadaret kethüdalığı, XVIII. yüzyılın başlarında sadrazamdan sonra devletin ikinci gücü sayılan bir makamdı. Muzaffer Doğan'ın belirttiğine göre sadaret kethüdası bu dönemde ağırlıklı olarak iç işlerinden sorumluydu; taşra idarecilerinin tayini, görev yerlerinde denetlenmesi ve merkezle bağlantılarının sağlanması onun işleri arasındaydı. Hüsameddin'in "merakına dokundu" diye anlattığı kırgınlık, böyle bir makamdan çıkan paşanın vezirlik yerine merkeze uzak Maraş beylerbeyiliğini bir gözden düşme olarak gördüğünü düşündürür. Abdullah Paşa'nın sadaret kethüdalığı, Maraş beylerbeyiliği ve ölümü hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Taht Değişikliği
Hüsameddin I. Mahmud'un ölümünü 28 Safer 1168 cuma günü olarak verir. Abdülkadir Özcan'a göre padişah 27 Safer 1168'de [13 Aralık 1754] cuma namazından dönerken Topkapı Sarayı'nın Demirkapı girişinde vefat etmiştir; Fikret Sarıcaoğlu da III. Osman'ın aynı gün, 13 Aralık 1754 cuma günü elli sekiz yaşında tahta çıktığını yazar. Bir günlük fark, hicrî ayın başlangıcının farklı hesaplanmasından kaynaklanabilir; günün cuma olması iki kayıtta da aynıdır. III. Osman, Osmanlı tarihinde kafeste en uzun süre kalmış şehzadedir ve onun üç yıllık saltanatı sık sadrazam değişiklikleriyle anılır.
Çeteci Abdullah Paşa
Hüsameddin'in "ardından Sivas valisi oldu" dediği Çeteci Abdullah Paşa, XVIII. yüzyılın ortasında Sivas, Diyarbekir, Rakka, Adana, Van, Erzurum, Kütahya, Halep ve Şam gibi pek çok eyaleti yönetmiş bir vezirdir. Kimi kaynaklara göre 1703'te Çermik'te doğmuş, siyasi kariyerinden önce Kafkasya'daki seferlerde ve İran savaşlarında levent başağası olarak bulunmuş, Çermik'te kendi adını taşıyan bir medrese yaptırmıştır. 1758 başında Şam valisi olmuş, 1760'ta da ölmüştür.
Paşanın Sivas valiliğinin tarihi ise kaynaklarda farklı verilir. Ahmet Önal'ın tevcihat kayıtlarına dayanan listesinde Çeteci Abdullah Paşa'nın Sivas'a atanması 22 Safer 1169 [27 Kasım 1755] tarihlidir; Önal, İlhan Ege'nin bu atamayı "Safer 1168 / Kasım-Aralık 1754" olarak verdiğini de not eder. Hüsameddin'in kaydı, atamayı I. Mahmud'un ölümünden hemen sonraya, yani Safer 1168'e koyduğu için Ege'nin tarihine uyar; resmî tahvil kayıtları ise bu atamanın bir yıl sonra yapıldığını gösterir. Önal'ın listesinde Zaralızâde Mehmed Paşa'nın 7 Şevval 1168'de [Temmuz 1755] Sivas valiliğinde bırakıldığı da görüldüğünden, daha sağlam görünen tarih 1169'dur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 654–654. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Mahmud I", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-i
- Fikret Sarıcaoğlu, "Osman III", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/osman-iii
- Muzaffer Doğan, "Sadâret Kethüdâsı", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/sadaret-kethudasi
- Ahmet Önal, "Sivas Eyaleti Valileri ve Beylerbeyileri (1753-1792)", Tarihin Peşinde, 21, 2019. http://www.tarihinpesinde.com/dergimiz/sayi21/M21_02.pdf
Diğer kaynaklar