Cevher Mehmed Paşa

Günümüz Türkçesiyle

Merzifon'un Zoğu yöresindendir. 1166 yılı safer ayının ilk günü [Aralık 1752] dördüncü defa Amasya mutasarrıfı oldu ve Hacı Efendizâde Hacı Ahmed Ağa'yı mütesellim atadı. Ancak tahsilat meselesi yüzünden galeyana gelmiş olan halk, Cevher Paşa'nın zaten bildikleri sert davranışlarından da emin olamadığı için şikâyetler sürüp gitti. Bu yüzden Amasya sancağı şevval ayında [Ağustos 1753] Çankırı mutasarrıfı Ebubekir Paşa'ya verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• gurre: ayın ilk günü
• def'a: kez, defa
• galeyân: coşup öfkelenme, kaynaşma
• ef'âl-i şedîde: sert, şiddetli davranışlar
• cihetle: sebebiyle, yüzünden

Zoğulu Paşa

Hüsameddin'in "Merzifon'da Zoğulu" diye tanıttığı Cevher Mehmed Paşa, Amasya'yı daha önce 1154, 1157 ve 1161 yıllarında da elinde tutmuş olan vezirdir; bu madde onun dördüncü ve en kısa mutasarrıflığıdır. Kardeşi, 1153'te Amasya mutasarrıfı olan Teymur Süleyman Paşa'dır. Hüsameddin bu iki kardeşin Zoğu nahiyesinden sipahi Osman bin Mehmed'in oğulları olduğunu, bu yüzden kendilerine "Zoğulu" dendiğini yazar. Kitabın birinci cildinde ise Zoğu nahiyesinin adının nereden geldiği anlatılır: Moğol devrinde Rum eyaletini yöneten Alıcak Noyan'ın kâhyası Zoğay adlı zorba bir beyin bu yörede bir çiftliği varmış, 700 [1300-01] dolaylarından beri burası onun adıyla anılmış, ad zamanla "Zoğu"ya dönüşmüştür. Aynı yerde vezir Timur Süleyman Paşa ile kardeşi beylerbeyi Cevher Paşa'nın "Zoğu" adıyla ünlü köyden oldukları da belirtilir.

Zoğu, XIX. yüzyılın sonlarına kadar Merzifon kazasının resmî nahiyelerinden biri olarak kalmıştır. Sabit Genç'in yayımladığı 1892 tarihli idari tabloda Merzifon kazasına bağlı dört nahiye Zoğu, Alıcık, Geli ve Küşadiye olarak sayılır ve bu nahiyelere toplam 165 köy bağlıdır. Genç'in 1880-1915 arasını inceleyen ikinci çalışmasında da aynı ad "Zoği" ve "Zoğu" yazımlarıyla nahiye listelerinde geçer. Böylece Hüsameddin'in XVIII. yüzyıl için kullandığı "Zoğulu" nisbesi, yüz elli yıl sonra hâlâ resmî kayıtlarda yaşayan bir bölge adına dayanmaktadır.

Cevher Paşa'nın Sertliği

Hüsameddin'in halkın Cevher Paşa'nın "bildikleri sert davranışlarından" çekindiğini söylemesi, paşanın önceki dönemlerine dair kendi kayıtlarına dayanır. 1157'deki ikinci mutasarrıflığında, Köprü kadısının mahkemede öldürülmesi olayında tutuklanan müftü ve âyanı, büyük paralar karşılığında yargılamadan serbest bıraktığını yazmıştı. Önceki maddede anlatılan vergi olayından henüz çıkmış bir şehir için, mali konularda adı iyi anılmayan bir vezirin gelişi yeni bir tahsilat korkusu demekti. Paşanın görev yeri Hüsameddin'in kaydına göre İçel sancağıdır. Bu bilginin ve paşanın Amasya dışındaki görevlerinin başka kaynaklarda karşılığına rastlanmadı.

Mütesellim yapılan Hacı Efendizâde Hacı Ahmed Ağa, sonraki maddelerde baş âyan ve hacıbaşı olarak sık sık görünen, bu yılların Amasya'sında en etkili yerel kişilerden biridir. Kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 653–653. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 1. Cilt, s. 204–212 (Merzifon nahiyeleri).

Akademik çalışmalar

• Sabit Genç, "Amasya İli ve Yakın Çevresinin Tarihi Coğrafyası", Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 7/42, 2021, s. 1313-1333.
• Sabit Genç, "Amasya Sancağının İdari Durumu ve Nüfus Yapısı (1880-1915)", Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11/1, 2021, s. 57-80. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1002916