Amasya’da Pervâne Bey Câmii önündeki türbede medfûn olan Cumudâr Noyin bin Yeşmut bin Hülâgu Hân’ın oğlu ve Herkay Noyin’in kardeşidir. Buna Türkler arasında “Camadaroğlu Ece Sultân” denirdi. Pederinin vefâtında Simre bilâdi nâzırı olup Amasya’da oturdu. Pederiyle beraber din-i İslâmı kabûl eylediğinden dindarâne hareket ederdi.
Ancak İşboga Noyin ile araları açıldığından münaza’aları eksik değildi. 719’da Sultân Altunbaş’ın firârında Varay Çiftliğine çekildi. Orada câmi, zâviye, emâret-hâne yaptırdı. Zile, Mecidözü, Turhal kazaları taht-ı hükmünde olarak müstakilâne yaşardı. Emlâkini bu hayratına vakfedib 731 sâline doğru vefât [12] etdi.
Mahdûmu Mûsâ Bey ve dâmâdı Tuğrul Bey’dir. Sülâlesi munkarızdır. Kerîmezâdesi Emîr Seyfeddîn Bâbukşâh ve hafîdi Abdulmü’min Bey bin Mûsâ Bey bunun torunu Mûsâ Bey bin Şükrullah Bey Çelebi bin Abdulmü’min Bey’dir. Meşhûr Zünnûn Şâh bunların ahfâdından olduğunu iddiâ ederdi.
Ece Sultân zâviyesi ve câmii, zamanımıza kadar ber-devâmdı. 1318 senesinde Varay’a gitdim. Mükerreren harab olup imâr edilen zâviye ve câmii muhtâc-ı tamir gördüm. Cihat defterinde görüldüğü üzere 1099’da Amasya kethüdâyeri Osmân Ağa evlâd-ı inâsından olduğunu iddiâ ederek vakfa mütevellî oldu. 1109’da Osmân Ağa’nın ref’inden tevliyet, Ece Sultân zâviyesi meşihatiyle beraber ulemâdan Varaylı Hasan Efendi’ye ve 1139’da vefâtıyla oğulları Hâfız Hüseyin, İbrâhim Efendilere ve ba’dehû bunların evlâdına tevcih edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da Pervâne Bey Camii önündeki türbede gömülü olan, Yeşmut oğlu, Hülâgû Han'ın torunu Cumudâr Noyin'in oğlu ve Herkay Noyin'in kardeşidir. Türkler arasında ona "Camadaroğlu Ece Sultân" denirdi. Babasının ölümünde Simre bölgesi nazırı olup Amasya'da oturdu. Babasıyla birlikte İslam dinini kabul ettiğinden dindarca davranırdı.
Ancak İşboga Noyin ile araları açıldığından çekişmeleri eksik olmazdı. 719'da [1319-20] Sultan Altunbaş'ın kaçışında Varay Çiftliği'ne çekildi. Orada cami, zaviye ve imaret yaptırdı. Zile, Mecidözü ve Turhal kazaları kendi yönetiminde olmak üzere bağımsız yaşardı. Mülkünü bu hayır eserlerine vakfedip 731 [1330-31] yılına doğru öldü.
Oğlu Mûsâ Bey ve damadı Tuğrul Bey'dir. Soyu tükenmiştir. Kız tarafından torunu Emîr Seyfeddîn Bâbukşâh ve torunu Mûsâ Bey oğlu Abdulmü'min Bey vardır; bunun torunu da Abdulmü'min Bey oğlu Şükrullah Bey Çelebi'nin oğlu Mûsâ Bey'dir. Meşhur Zünnûn Şâh bunların soyundan olduğunu iddia ederdi.
Ece Sultan zaviyesi ve camii zamanımıza kadar sürüp gelmişti. 1318 [1900-01] yılında Varay'a gittim. Defalarca harap olup onarılmış zaviye ve camiyi onarıma muhtaç gördüm. Cihat defterinde görüldüğü üzere 1099'da [1687-88] Amasya kethüdâyeri Osmân Ağa, Ece Sultan'ın kızlarının soyundan olduğunu iddia ederek vakfa mütevelli oldu. 1109'da [1697-98] Osmân Ağa'nın azliyle mütevelliyet, Ece Sultan zaviyesi şeyhliğiyle birlikte âlimlerden Varaylı Hasan Efendi'ye, 1139'da [1726-27] onun ölümüyle oğulları Hâfız Hüseyin ve İbrâhim Efendilere ve onlardan sonra soylarına verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- noyin: Moğol komutan ve soylularına verilen unvan
- nâzır: bir bölgenin işlerine bakan görevli
- Simre: Amasya çevresi için metinde kullanılan eski bölge adı
- münâza'a: çekişme
- emâret-hâne: imaret, yoksullara yemek verilen yer
- taht-ı hükmünde: yönetimi altında
- müstakilâne: bağımsız olarak
- munkarız: soyu tükenmiş
- kerîmezâde: kız tarafından torun
- ber-devâm: sürüp giden
- evlâd-ı inâs: kız çocukları, kızlarının soyu
- tevliyet, tevcîh: mütevelliliğin verilmesi
- ref': görevden alma
Cumudar ve Türbesi
Metindeki Cumudâr, Hülagu Han'ın torunu, Yeşmut Han'ın oğludur. Kaynaklarda 1294'te Anadolu'daki Moğol topraklarının nazırı olarak atandığı yazılır. Pervâne Bey ise İlhanlı hükümdarı Gazan Han'ın 1296'da Amasya'ya vali olarak atadığı İzzeddin Mehmed Pervane Bey'dir; Burmalı Minare Camii'nin vakfı üzerine onun adını taşıyan bir akademik çalışma vardır. Hüsameddin'in "Pervâne Bey Camii" dediği yapı, bugün Burmalı Minare Camii (Ulu Camii) olarak bilinir.
Caminin girişinin solunda sekizgen biçimli bir türbe vardır. Hüsameddin bu türbeyi Cumudâr'a ait sayar. Türbenin alt katındaki mezar odasında Cumudâr'a ait olduğu söylenen mumya bulunmuş, mumya bugün Amasya Müzesi'nde sergilenmektedir. Başka bir yorum ise türbenin aslında caminin yapıcısı Ferruh Bey ve oğluna ait olduğunu savunur. Camii 1237 dolaylarında, II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Ferruh b. Selçuk tarafından yaptırılmıştır; yapım tarihi kesin değildir.
Ece Sultan'ın kendi mezarının yeri hakkında bir kayda rastlanmadı.
Varay ve Ece Sultan Zaviyesi
Ece Sultan, Varay Çiftliği'ne çekilip cami, zaviye ve imaret yaptırmıştır. Zile, Mecidözü ve Turhal kazaları onun yönetimindeydi. Hüsameddin 1318 [1900-01]'de Varay'a gittiğinde zaviye ve camiyi onarıma muhtaç bulduğunu yazar. Varay'ın bugünkü durumu ve yapıların ayakta olup olmadığı başka bir kaynakla belirlenemedi. Ece Sultan'ın soyundan olduğunu ileri süren Osmân Ağa'nın ve Varaylı Hasan Efendi'nin vakıf yönetimi ise Cihat defterine dayanır; bu defter başka kaynakla incelenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 13–14. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar