Kastamonu havâlisinde meskûn Atâllu aşîreti ümerâsından “Emîr Necmeddîn Ömer bin Süleyman el-‘Atâl mahdûmudur. İkinci Mes’ûd Selçûkî hizmetinde tefeyyüz ederek şehzâdesi Sultân [10] Altunbaş Gâzi Çelebi’ye Atabeg olduğu münâsebetle “Atabeg” diye meşhûr oldu.
719’da Sultân Altunbaş’ın firâr ve ihtifâsında Sivas vâlisi Emîr Çobanzâde Timûrtaş Bey’e intisâb ederek 722 senesi rebiülevvelinde Amasya Emîri oldu. Beş yıl kadar Amasya vilâyetini hüsn-i idâre edib 727 senesi evâsıtında Timûrtâş Bey’in Mısır’a firârı üzerine Karamânzâde Yahşî Bey’in harbinde mecrûhan vefât etdi.
Emîr-i müşârün-ileyh, âlime ve ulemâya muhib olduğundan Amasya’nın Sığır Pazarı altında dere kenarında âlî bir medrese binâ etdi. Emlâk ü arâzisini bu medresenin mesâlihine vakfederek evâil-i safer 727 senesinde vakfiyesini tanzîm etdirdi. Tevliyeti kendisinden sonra mahdûmu Emîr Hayreddîn Hızır Bey’e ve ba’dehû ekber-i ebnâsına şart etdi. Hafidî Emîr Şücâ’eddîn İlyâs ibn-i Hızır Bey 769’da vakfına mütevellî idi. Diğer mahdûmu Emîr ‘İmâdeddîn Ömer Beydir.
Emîr-i müşârün-ileyhin evlâdına “Atabeyoğulları” ve “Atabeyler” denirdi. İlyas Beyzâde Hızır, Abdî Beylerden [11] Emîr Muîneddîn Abdullah, Abdî Bey, 802 senesinde mütevellî iken tarafından Mevlanâ Şemseddîn Ahmed Çelebi Atabeg müderrisi tayîn edildiğine dâir kayd-ı resmî görüldü. 804’de Timur harbinde şehîd oldu. Oğulları İlyâs Bey’le Yörgüç, Hızır Paşalardır. Tevliyet İlyâs Bey’in evlâdına intikâl etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Kastamonu çevresinde oturan Atâllu aşireti emirlerinden "Emîr Necmeddîn Ömer bin Süleyman el-'Atâlî"nin oğludur. İkinci Mes'ûd Selçûkî'nin hizmetinde yükselerek onun şehzadesi Sultan Altunbaş Gâzi Çelebi'ye atabeg (şehzade eğitmeni) olduğu için "Atabeg" diye tanındı.
719'da [1319-20] Sultan Altunbaş'ın kaçıp gizlenmesi üzerine Sivas valisi Emîr Çobanzâde Timurtaş Bey'e bağlanarak 722 [1322-23] yılı rebîülevvelinde Amasya emiri oldu. Beş yıl kadar Amasya vilayetini iyi yönetip 727 [1326-27] yılı ortalarında Timurtaş Bey'in Mısır'a kaçması üzerine Karamanzâde Yahşî Bey'le yaptığı savaşta yaralanarak öldü.
Adı geçen emir, âlime ve âlimlere düşkün olduğundan Amasya'nın Sığır Pazarı altında, dere kenarında yüksek bir medrese yaptırdı. Mülk ve arazisini bu medresenin ihtiyaçlarına vakfederek 727 yılı safer ayının başlarında vakfiyesini düzenletti. Mütevelliliği kendisinden sonra oğlu Emîr Hayreddîn Hızır Bey'e, ondan sonra oğullarının en büyüğüne şart koştu. Torunu Emîr Şücâ'eddîn İlyâs ibn-i Hızır Bey 769'da [1367-68] vakfına mütevelliydi. Diğer oğlu Emîr 'İmâdeddîn Ömer Bey'dir.
Adı geçen emirin soyuna "Atabeyoğulları" ve "Atabeyler" denirdi. Bunlardan İlyas Beyzâde Hızır ve Abdî Beylerden Emîr Muîneddîn Abdullah vardır. Abdî Bey'in 802 [1399-1400] yılında mütevelli iken kendisi tarafından Mevlânâ Şemseddîn Ahmed Çelebi'nin Atabeg müderrisi tayin edildiğine dair resmî kayıt görüldü. 804'te [1401-02] Timur savaşında şehit oldu. Oğulları İlyâs Bey ile Yörgüç ve Hızır Paşalardır. Mütevelliyet İlyâs Bey'in soyuna geçti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- atabeg: şehzadenin eğitimiyle ilgilenen, onun adına iş gören yüksek görevli
- intisâb: bağlanma
- firâr ve ihtifâ: kaçma ve gizlenme
- hüsn-i idâre: iyi yönetim
- mecrûhan: yaralı olarak
- muhib: seven, düşkün
- vakfiye: vakıf senedi
- tevliyet: vakfı yönetme görevi, mütevellilik
- ekber-i ebnâ: oğulların en büyüğü
- evâsıt: ortaları
- kayd-ı resmî: resmî kayıt
Atabey Medresesi ve Atabeyzâdeler
Nasıreddin Ahmed Atabey, 1322-1327 arasında beş yıl Amasya valiliği yapmıştır. Hüsameddin'in verdiği 722-727 [1322-1327] tarihleriyle bu araştırma sonuçları örtüşür. Emirin Amasya'da yaptırdığı medrese Atabey Medresesi adıyla bilinir. Emirin bütün arazi ve mülkünü bu medreseye vakfetmesi, çalışmalarda da aynen belirtilir. Atabey'in oğulları Amasya halkı arasında saygın bir yer edinmiş, Osmanlı hâkimiyetinin kabul edilmesinde ölçülü davranan aileler arasında yer almışlardır. Bu tutum ailenin Osmanlı döneminde de önemli görevler almasını sağlamıştır.
Aile iki kol hâlinde ilerler: Yörgüç Paşa'nın soyundan gelenlere Yörgüç Paşazâdeler, kardeşi Hızır Paşa'nın çocuklarına Hızır Paşazâdeler denmiştir. Yörgüç Paşa kolu daha ünlüdür. 15. yüzyılda şehzade lalalığı Atabeyzâdelere özgü bir görev gibi olmuştur. Hüsameddin'in Abdî Bey'in oğulları arasında andığı Yörgüç ve Hızır Paşalar bu iki kolun başındaki kişilerdir.
Timurtaş, Altunbaş ve Dönemin Karışıklığı
Timurtaş, İlhanlıların Anadolu valisi Çoban Noyan'ın oğludur ve Sivas'ta valilik yapmıştır. Altunbaş ise Amasya'da Selçuklu soyundan gelen bir hükümdardır. Başka bir kaynak Altunbaş'ın Amasya'da Selçuklu tahtına 1337 yazında oturduğunu söyler; Hüsameddin ise Altunbaş'ın kaçışını 719'da [1319-20] verir. Bu iki tarih birbirinden ayrılır ve burada hangisinin doğru olduğu belirlenemedi. Aynı dönemde Hacı Şadgeldi'nin emirliği çok sonra, 1359'da başlamıştır.
Yine de Hüsameddin'in verdiği vakıf bilgisi önemlidir. Hacı Şadgeldi Paşa'nın kendi yaptırdığı medrese, zaviye ve camiyle birlikte Amasya'da Gıyasiye, Halfetiye, Torumtaiye ve Atabegiye medreselerinin bulunduğu anlatılır. Bu da Atabey Medresesi'nin 14. yüzyılın sonlarında var olduğunu gösterir.
Vakfiyedeki Ad
Özgün metindeki dipnota göre emirin adı vakfiyesinde "Necmeddin Ömer bin Süleyman el-'Atâlî" şeklinde görülmüştür; el-'Atâlî, Atallu sözcüğünün Arapçasıdır. Ahmed Bey'in kendi adı da başlıkta Nâsıreddîn olarak anılır, babasının adı ise Necmeddîn Ömer'dir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar