Amasyalıdır. Sipâhi meşâhîrinden Ali Ağa bin Kazzâz Abdulbaki Ağa bin Hasan Ağa’nın oğludur. Hâtunîye Mahallesi’nde doğup orada büyüdü. Abaza Hasan Paşa mes’elesinde Köprülü Mehmed Paşa taraftarı olduğundan hâs ahûr hademesi meyânına idhâl edildi.
Burada terbiye görüp tefeyyüz ederek salâhûr (ser-ahûr), ba’dehû hâs-ahûr kethüdâsı, buradan mîrâhûr-ı sânî olup 1087 şa’bânında Kara Mustafa [566] Paşa sadr-ı a’zam oldukta bunun hizmet-i şâhâneye liyâkatını tarif ve sevk ederek rikâb-ı hümâyûn kapıcılar kethüdâsı nasb etdirdi.
Bunun yerine de kendi ağalarından Merzifonî Ali Ağa’yı mîrâhûr-ı sânî nasb etdirdiğinden sâhib-i terceme bundan pek ziyâde müte’essir olmuşdu. Paşa’nın sadâretinde terakkîden mahrûmâne yedi yıl bu mesnedde kaldı.
1094 senesi zilhiccesinde Kara Mustafa Paşa’nın i’dâmına me’mûren Belgrad’a gitdi. İdâm edeceği esnâda Paşa’ya hitaben “Hep kendiye cezâ-yı amelindir. Sakın kimseye bahâne bulma” diyerek kinini izhâr ve îfâ-ı me’mûriyyet etdi.
Avdetde mizâcına târi-i illet gitdikçe iştidâd edib 1095 senesi rebîülahirinde vefât etdi. Mehmed Râşid Efendi Târîhi’nde “sadr-ı maktûle karşı yaptığı isâ’et-i edebin cezasını gördü” diyor. Sadr-ı maktûlun buna karşı aldığı vaz’iyyete göre bu kadarcık sözünü hoş görmelidir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sipahi ileri gelenlerinden Ali Ağa bin Kazzâz Abdülbâkî Ağa bin Hasan Ağa'nın oğludur. Hâtuniye Mahallesi'nde doğup orada büyüdü. Abaza Hasan Paşa olayında Köprülü Mehmed Paşa'yı tuttuğundan has ahır hizmetlileri arasına alındı.
Orada eğitim görüp yükselerek salahur (ser-ahur), sonra has ahır kethüdası, buradan ikinci mîr-i ahûr oldu. 1087 Şaban'ında [Eylül-Ekim 1676] Kara Mustafa Paşa sadrazam olunca bunun padişah hizmetine uygun olduğunu anlatıp önerdi ve onu rikâb-ı hümâyun kapıcılar kethüdalığına atattı.
Onun yerine kendi ağalarından Merzifonlu Ali Ağa'yı ikinci mîr-i ahûr yaptırdığından, bu kişi buna çok üzülmüştü. Paşa'nın sadrazamlığında yükselmekten yoksun olarak yedi yıl bu makamda kaldı.
1094 Zilhicce'sinde [Kasım-Aralık 1683] Kara Mustafa Paşa'yı idam etmekle görevlendirilip Belgrad'a gitti. İdam edeceği sırada Paşa'ya hitaben "Hepsi kendi yaptığının cezasıdır. Sakın kimseye bahane bulma" diyerek kinini belli etti ve görevini yerine getirdi.
Dönüşte hastalığı gitgide artarak 1095 Rebîülâhir'inde [Mart-Nisan 1684] öldü. Mehmed Râşid Efendi, Tarih'inde "ölen sadrazama karşı yaptığı edepsizliğin cezasını gördü" der. Ölen sadrazamın buna karşı aldığı tavır göz önüne alınırsa bu kadarcık sözü hoş görülmelidir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sipâhi: tımar geliriyle geçinen atlı asker
- hâs ahûr hademesi: padişahın atlarına bakan saray ahırı görevlileri
- salâhûr (ser-ahûr): ahırda atların eğitimi ve bakımıyla ilgili üst düzey görevli
- mîrâhûr-ı sânî: ikinci imrahor
- rikâb-ı hümâyûn kapıcılar kethüdâsı: padişah huzurunda görevli kapıcıların başı
- sâhib-i terceme: biyografisi yazılan kişi
- terakkî: yükselme
- i'dâm: idam, öldürme
- târi-i illet: sonradan başlayan hastalık
- isâ'et-i edeb: edepsizlik, saygısızlık
- sadr-ı maktûl: öldürülen sadrazam
Kara Mustafa Paşa'nın İdamı
Bu maddenin ağırlık noktası, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Belgrad'da öldürülmesidir. Başarısız Viyana kuşatmasının ardından 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) idam edilen paşanın cesedi, Belgrad'da sarayın karşısındaki caminin avlusuna gömülmüş; başı ya da yüzülen kafa derisi Edirne'ye götürülmüştür. Padişahın yakın çevresinden Silahdar Mehmed Ağa'nın anlattığına göre infazı Kapıcılar Kethüdası Ahmed Ağa ile Çavuşbaşı Mehmed Ağa yürütmüştür. Önce mühr-i hümâyunu, Sancak-ı Şerif'i ve Kâbe anahtarını istemişler, paşa bunları teslim etmiş, sonra seccade serip kendi eliyle kürkünü ve sarığını çıkarmış, ipler hazırlanınca sakalını kaldırıp "bir hoş usul ile takın" demiştir. Kapıcılar Kethüdası Ahmed Ağa'nın, Hüsameddin'in anlattığı Kazzâzzâde Ahmed Ağa ile aynı kişi olması unvan ve ad uyumundan dolayı çok muhtemeldir; ancak bu özdeşliği açıkça yazan bir kaynak bulunamadı.
Hüsameddin'in Ahmed Ağa'nın söylediği diye aktardığı "Hepsi kendi yaptığının cezasıdır. Sakın kimseye bahane bulma" sözü, okuduğumuz bu anlatıda geçmez. Bu söz başka bir kaynakta doğrulanamadı; Hüsameddin'in dayandığı kaynak da kitapta gösterilmemiştir.
Hüsameddin'in verdiği ayrıntı, Ahmed Ağa'nın yedi yıl boyunca aynı makamda kalıp yükselememesidir; bunu sadrazamın yerine kendi ağasını ikinci imrahor yaptırmasına bağlar. Bu bilgi başka kaynaklarda doğrulanamadı. Ahmed Ağa'nın ölümü de bu anlatıda Belgrad dönüşünde hastalığın artmasına bağlanır; Hüsameddin ölüm yılını 1095 olarak verir.
Mehmed Râşid
Hüsameddin'in andığı Mehmed Râşid Efendi, dönemin vakanüvisidir. TDV maddesine göre Râşid, daha önce idam edilen Budin Valisi Uzun İbrâhim Paşa'nın bozgun suçlamasından söz ederek, böyle güçlü bir vezirin öldürülmemesi gerektiğini ve ondan başka kimsenin bu işi çözemeyeceğini söylediğini rivayet eder. Hüsameddin'in "ölen sadrazama karşı edepsizliğinin cezasını gördü" diye aktardığı cümle ise bu okumada bulunamadı; Râşid'in Tarih'indeki ifadesi başka kaynaktan doğrulanamadı.
Abaza Hasan Paşa Olayı
Ahmed Ağa'nın yükselişi Abaza Hasan Paşa isyanında Köprülü Mehmed Paşa'dan yana durmasıyla başlar. Bu isyan, 1658'de Köprülü Mehmed Paşa'nın Erdel seferini yarıda bırakıp Anadolu'ya dönmesine neden olan büyük bir ayaklanmaydı; Köprülü, Abaza'yı uzaklaştırmak için önce Halep valiliğine atamış, ama Abaza gitmemiştir. Hüsameddin'e göre Ahmed Ağa bu karışıklıkta Köprülü'nün tarafını tutmuş ve bu yüzden saray ahırına alınmıştır. Ahmed Ağa'nın bu rolünü başka kaynaklarda doğrulayan bir kayıt bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 177–177. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar