AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Hacı İlyâsoğlu

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 119 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Baba İlyâs Horasânî evlâdından ve Amasya ümerâsından Hamza Bey bin el-Hâc İlyâs Bey bin el-Hâc Nevrûz Bey bin Şemseddîn Mahmûd el-Tugrâ’î bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmudur. Meşâhîr-i ümerâdan olup 837’de vefât etdi. Küpceğiz Mahallesi’nde bir bahçe içinde birâderi Murâd Bey’in yanında medfûndur. Mu’ammerînden idi. Buna “Hacı Beyzâde” de denirdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Baba İlyâs Horasânî soyundan ve Amasya beylerinden Hamza Bey'in oğludur; Hamza Bey Hacı İlyâs Bey'in, Hacı İlyâs Bey Hacı Nevrûz Bey'in, Hacı Nevrûz Bey Şemseddîn Mahmûd et-Tuğrâî'nin, Şemseddîn Mahmûd da Baba İlyâs Horasânî'nin oğludur. Tanınmış beylerden olup 837 [1433-34] yılında öldü. Küpceğiz Mahallesi'nde bir bahçe içinde, kardeşi Murâd Bey'in yanında gömülüdür. Uzun ömürlü kişilerdendi. Kendisine "Hacı Beyzâde" de denirdi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • evlâd: soy, nesil
  • ümerâ: beyler, emirler
  • meşâhîr-i ümerâ: ünlü beyler
  • medfûn: gömülü
  • mu'ammerîn: uzun ömür sürenler
  • Tuğrâî: Selçuklu divanında tuğra çekmekle görevli, nişancı

Baba İlyâs Soyu ve Amasya

Ahmed Bey'in soyu, XIII. yüzyıl Anadolu'sunun en çok tartışılan şahsiyetlerinden Baba İlyâs-ı Horasânî'ye çıkar. Ahmet Yaşar Ocak'ın anlattığına göre Baba İlyâs büyük bir ihtimalle Moğol istilâsı sırasında yıkılan Hârizmşahlar ülkesinden, beraberindeki Türkmenlerle Anadolu'ya göç etmiştir. Torunu Elvan Çelebi'nin 760 [1358-59] yılında yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'ye göre Amasya yakınında bugün İlyas köyü adıyla bilinen Çat köyüne yerleşmiş, bir zâviye açarak Vefâiyye tarikatını yaymaya başlamıştır. 637 [1240] yılında Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev'e karşı ayaklanmanın fiilî idaresini halifesi Baba İshak'a bırakmış; Babaîler ilk yenilgilerini Amasya'da almış, Amasya Kalesi'ne sığınan Baba İlyâs burada yakalanarak idam edilmiştir.

Hüsameddin'in verdiği soy zincirinde Baba İlyâs'ın oğlu olarak Şemseddîn Mahmûd et-Tuğrâî görünür. Bu kişi, Hüsameddin'in başka maddelerinde Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykâvus'un veziri olarak anılır. Metin Hakverdioğlu'nun Hüsameddin'in eserinden derlediği Elvan Çelebi soyuna dair maddelerde, Şemseddîn Mahmûd'un oğlu "emirlerden Hacı Şehâbeddin Nevrûz Bey" ve onun oğlu İdris Bey'in adları geçer. İdris Bey'in Sivas emiri Timurtaş'ın maiyetinde bulunduğu, 744 [1343] yılında Eretna Bey'e karşı yapılan savaşta öldürüldüğü, oğullarının Hamza ve Hızır Beyler olduğu kaydedilmiştir. Böylece ailenin XIV. yüzyıl boyunca Amasya çevresinde bir dervişler soyu olmaktan çıkıp emir ve bey yetiştiren bir aileye dönüştüğü görülür. Maddemizdeki Ahmed Bey, bu çizginin XV. yüzyıla, Osmanlı dönemine uzanan halkasıdır.

Hacı İlyâs Adı

Ahmed Bey'in dedesi Hacı İlyâs Bey'in adı Amasya'da bir mahalleye ad olmuştur. Hüsameddin'e göre Hacı Nevrûz Beyzâde Hacı İlyâs Bey, Sultan Bayezid Camii'nin batısındaki mahallede oturmuş, orada bir mescit ve mektep yaptırmış; mahalle de onun adıyla anılmıştır. Hacı İlyas Mahallesi bugün de Amasya merkezinde aynı adla yaşamaktadır. Ahmed Bey'e "Hacı Beyzâde" denmesi de muhtemelen bu tanınmış dedenin adından gelir. Hüsameddin ayrıca Baba İlyâs'ın, Baba İshak isyanı sırasında Amasya'dan "Çatbükü (Hacı İlyas)" diye bilinen çiftliğine çekildiğini anlatır. Hacı İlyas adının hem bir köye hem bir şehir mahallesine verilmiş olması, bu soyun Amasya'daki derin izini gösterir.

Küpceğiz Mahallesi

Ahmed Bey'in kardeşi Murâd Bey'in yanına gömüldüğü Küpceğiz Mahallesi, Hüsameddin'in tarifine göre Karakaya'nın eteğindedir; doğusunda Uzunyol Mezarlığı, batısında Çıkrıkçı Mahallesi, güneyinde dağ, kuzeyinde Receb ve Üçler mahalleleri bulunur. Aynı mahallede, Baba İlyâs'ın halifelerinden Saltık Baba'nın yerleştiği Mesûdiye Hankâhı'nın bulunduğu da Hüsameddin'in kayıtlarında geçer. Ailenin mezarlarının bu mahallede, eski Babaî hankâhının yakınında bulunması rastlantı olmayabilir; ancak bu bir yorumdur. Ahmed Bey'in ve kardeşinin mezarlarının bugün yerinde olup olmadığına dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 119–119. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler