Amasya beylerbeyi Devâtdâr Ahmed Paşa bin Hacı Şâdgeldi Paşazâde İkinci Şâdgeldi Bey’in mahdûmu ve sadr-ı a’zam Bâyezîd Paşa’nın kerîmezâdesidir. Pederi Şâdgeldi Bey, halk arasında “Şâdî Bey” demekle meşhûr olduğundan buna Ahmed Bey bin Şâdî Bey denmişdir. Birâderi Mehmed Bey’dir.
Dayısı sadr-ı müşârün-ileyhin eyyâm-ı ikbâlinde ümerâdan olup Sultân Murâd-ı Sânî Amasya vâlisi iken ma’iyyetinde bulundu. Müşârün-ileyhin cülûsundan sonra bir müddet Selânik muhâfızı, ba’dehû Sultân Ahmed’in Amasya vâliliğinde Amasya muhâfızı olarak geldi.
Şehzâdenin füc’eten irtihâlinde kendisine ba’zı taksîrât isnâd edildiğinden menkûb olup 842 sâlinden sonra vefât etdi. Mahdûmları Mehmed, Ali, Burâk Beyler ve dâmâdı Tâceddîn Bey bin Hamza Bey’dir. [376]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya beylerbeyi Hacı Şâdgeldi Paşa oğlu Devâtdâr Ahmed Paşa'nın oğlu İkinci Şâdgeldi Bey'in oğlu ve sadrazam Bâyezîd Paşa'nın kızının oğludur. Babası Şâdgeldi Bey halk arasında "Şâdî Bey" diye tanındığından kendisine de "Şâdî Bey oğlu Ahmed Bey" denmiştir. Kardeşi Mehmed Bey'dir.
Dayısı olan adı geçen sadrazamın parlak günlerinde beylerdendi; Sultan II. Murad Amasya valisiyken onun maiyetinde bulundu. Bu padişahın tahta çıkışından sonra bir süre Selanik muhafızı oldu, sonra Şehzade Sultan Ahmed'in Amasya valiliği sırasında Amasya muhafızı olarak geldi.
Şehzade ansızın ölünce kendisine bazı kusurlar yüklendiği için gözden düştü ve 842 [1438-39] yılından sonra öldü. Oğulları Mehmed, Ali ve Burak Beyler; damadı da Hamza Bey oğlu Tâceddîn Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- sadr-ı a'zam: sadrazam, vezîriâzam
- kerîmezâde: kızının oğlu
- eyyâm-ı ikbâl: parlak, itibarlı günler
- ma'iyyet: bir büyüğün yanındaki maiyet, heyet
- muhâfız: bir şehri ya da kaleyi korumakla görevli komutan
- füc'eten irtihâl: ansızın ölüm
- taksîrât: kusurlar, ihmaller
- isnâd: yükleme, üstüne atma
- menkûb: gözden düşmüş, felakete uğramış
Şâdgeldi Paşa Ailesi
Ahmed Bey, XIV. yüzyılın ikinci yarısında Amasya'yı yöneten Hacı Şâdgeldi Paşa'nın torununun oğludur. Hacı Şâdgeldi Paşa 1359'da Amasya emirliğini babası Hacı Kutluşah'tan devralmış, Eretna Beyliği zayıflayınca kendi başına buyruk hareket etmiştir. 1381'de Kadı Burhâneddin'le yaptığı savaşta ölünce şehrin beyleri oğlu Fahreddin Ahmed'i idareci seçmişlerdir. Fahreddin Ahmed de Kadı Burhâneddin karşısında tutunamayınca I. Murad'a bağlılığını bildirmiş ve Şehzade Bayezid'in 1386'da Amasya sancak beyi olmasına kadar idarede kalmıştır. Hüsameddin'in "Devâtdâr Ahmed Paşa" dediği Şâdgeldi oğlu, büyük bir ihtimalle bu Fahreddin Ahmed'dir. Böylece Amasya, kendi emirlik ailesinin rızasıyla Osmanlı yönetimine geçmiş; aile de Osmanlı döneminde ayrıcalıklı yerini korumuştur.
Dayısı Bayezid Paşa
Ahmed Bey'in parlak dönemini borçlu olduğu Bayezid Paşa, Çelebi Mehmed devrinin en güçlü devlet adamıdır. Aydın Taneri'nin verdiği bilgiye göre babasının adı Yahşi'dir; Amasya'da doğduğu için kaynaklarda Amasyalı olarak geçer, ancak Arnavut asıllı olması da muhtemeldir. Çelebi Mehmed'in Amasya'daki sancak beyliği sırasında onun yakın maiyetinde bulunmuş, 1413'te vezîriâzamlığa ve Rumeli beylerbeyiliğine getirilmiştir. Çelebi Mehmed ölünce ölümünü kırk gün gizleyerek Şehzade Murad'ın tahta çıkmasını sağlamış, fakat 1421'de Düzmece Mustafa üzerine gönderildiğinde askerinin çoğu karşı tarafa geçmiş ve İzmiroğlu Cüneyd Bey'in kışkırtmasıyla öldürülmüştür. Amasya'da bugün de ayakta olan Bayezid Paşa Camii'ni, imaretini ve medresesini o yaptırmıştır.
Hüsameddin'in metninde akrabalık konusunda bir tutarsızlık vardır. Ahmed Bey önce Bayezid Paşa'nın "kerîmezâdesi", yani kızının oğlu olarak tanıtılır; birkaç satır sonra ise Bayezid Paşa onun "dayısı" olarak anılır. Dayı annenin erkek kardeşi olduğuna göre iki ifadeden biri yanlıştır. Ahmed Bey'in II. Murad'ın şehzadeliğinde, yani 1416-1421 yıllarında, beyler arasında bulunması dikkate alınırsa Bayezid Paşa'nın torunu olmaktan çok yeğeni olması daha akla yakındır. Bu bir değerlendirmedir; kesin bilgi için vakfiye ya da sicil kaydına ihtiyaç vardır.
Selanik ve Amasya Görevleri
Ahmed Bey'in "Selanik muhafızı" olması, görevin tarihini kabaca belirlemeye yarar. II. Murad Şubat 1430'da bütün ordusuyla Selanik üzerine yürümüş, şehir Venedik donanması yetişmeden 4 Receb 833 [29 Mart 1430] sabahı yapılan genel bir saldırıyla alınmıştır. Dolayısıyla Ahmed Bey'in bu görevi 1430'dan sonraya düşer. Ardından 838 [1434] yılında Amasya valiliğine gönderilen on beş yaşındaki Şehzade Ahmed'in yanına, şehrin muhafızı olarak verilmiştir.
Hüsameddin'in başka maddelerinde verdiği soy kayıtlarına göre II. Murad'ın annesi de Devâtdâr Ahmed Paşa'nın kızı Şehzade Hatun'dur. Bu kayıt doğruysa Ahmed Bey'in babası İkinci Şâdgeldi Bey, II. Murad'ın dayısı; Ahmed Bey de padişahın dayı oğlu olur. Padişahın genç oğlunun yanına muhafız olarak bir akrabanın verilmesi bu yakınlıkla açıklanabilir. Ancak Murad'ın annesi meselesi bugün tartışmalıdır: Şükrullah onun bir cariyeden doğduğunu söyler, en yaygın görüş ise annesinin Dulkadırlı Emine Hatun olduğu yönündedir. Bu yüzden bu akrabalık yalnızca Hüsameddin'in kayıtlarına dayanan bir çıkarımdır.
Şehzade Ahmed'in 841 [1438] yılındaki beklenmedik ölümü Ahmed Bey'in hayatında bir kırılma olmuştur. Hüsameddin, şehzadenin ölümünde kendisine "bazı kusurlar yüklendiğini" söyler; bu kusurların ne olduğu belirtilmez. Şehrin muhafızı sıfatıyla şehzadenin güvenliğinden de sorumlu tutulduğu anlaşılmaktadır. Ahmed Bey bundan sonra gözden düşmüş ve 842'den sonra ölmüştür. Hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 120–120. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Kitaplar
Diğer kaynaklar