Amasyalıdır. Sivas Hükümdârı Eretna Hân’ın vezîri olan Amasyalı Hoca Ali Şâh bin Nûreddîn Kutlu Bey bin Cemâleddîn Fîrûz Bey bin Şemseddîn Mahmûd et-Tuğra’î bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmu ve Sivas vâlisi Hacı İbrâhim Bey’in kardeşidir.
Birâderinin Sivas emâretinde müdebbir-i umûru ve ser’askeri olup onun vefâtında Mısır’a firâr etdi. 783’de bilâd-ı [357] Rûm’a avdetle Amasya’ya geldi. Hacı Şâdgeldi-paşazâde Devâtdâr Ahmed Paşa’nın Amasya emâretini takviyyeye hizmet ederek benâm olup 788’de himâye-i Osmâniyyeyi istihsâle çalıştı. 791’de Kosova harbinde vefât etdi.
Mahdûmları Ulu, Oğuz Beylerdir. Amasya dâhilinde Efte Çiftliği Ulu Bey’e, Moramul Çiftliği de Oğuz Bey’e intikâl etdiğine dâ’ir 892 târîhli bir hüccet-i şer’iyye görüldü. Ulu Beyzâde Sultân, Bâyezîd Beyler ümerâdandır. Sultân Beyzâde Bâyezîd Ata meşâyih-i kirâmdan olup Efte’de binâ etdiği zâviyesi kurbunda medfûndur. Oğuz Beyzâde Bâyezîd Bey’in de Moramul’da câmî’ ve mektebi var idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sivas hükümdarı Eretna Han'ın veziri olan Amasyalı Hoca Ali Şâh'ın oğlu ve Sivas valisi Hacı İbrâhim Bey'in kardeşidir. Hoca Ali Şâh, Nûreddîn Kutlu Bey'in; o, Cemâleddîn Fîrûz Bey'in; o, Şemseddîn Mahmûd et-Tuğrâî'nin; o da Baba İlyâs-ı Horasânî'nin oğludur.
Kardeşinin Sivas emirliğinde işlerin yöneticisi ve başkomutanıydı; kardeşinin ölümü üzerine Mısır'a kaçtı. 783'te [1381] Anadolu'ya dönerek Amasya'ya geldi. Hacı Şâdgeldi Paşa'nın oğlu Devâtdâr Ahmed Paşa'nın Amasya emirliğini güçlendirmek için hizmet ederek tanındı ve 788'de [1386] Osmanlıların himayesini sağlamaya çalıştı. 791'de [1389] Kosova Savaşı'nda öldü.
Oğulları Ulu ve Oğuz Beylerdir. Amasya sınırları içinde Efte Çiftliği'nin Ulu Bey'e, Moramul Çiftliği'nin de Oğuz Bey'e geçtiğine dair 892 [1486-87] tarihli bir şer'î mahkeme belgesi (hüccet) görüldü. Ulu Bey'in oğulları Sultân ve Bâyezîd Beyler emirlerdendir. Sultân Bey'in oğlu Bâyezîd Ata değerli şeyhlerden olup Efte'de yaptırdığı zaviyenin yakınında gömülüdür. Oğuz Bey'in oğlu Bâyezîd Bey'in de Moramul'da bir camisi ve mektebi vardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- müdebbir-i umûr: işlerin yöneticisi
- ser'asker: başkomutan
- bilâd-ı Rûm: Rum ülkesi, Anadolu
- Devâtdâr: divit taşıyan; hükümdarın yazı işlerine bakan saray görevlisinin unvanı
- himâye-i Osmâniyye: Osmanlı himayesi, koruması
- istihsâl: elde etme, sağlama
- intikâl: mirasla birine geçme
- hüccet-i şer'iyye: kadı mahkemesinin düzenlediği resmî belge
- kurb: yakın
Baba İlyâs Soyundan Bir Vezir Ailesi
Hüsameddin'in verdiği soy kütüğü, Ahmed Bey'i Babaî hareketinin önderi Baba İlyâs-ı Horasânî'ye bağlar. Bu zincirin ilk halkası olan Şemseddîn Mahmûd et-Tuğrâî, Hüsameddin'in Baba İlyâs ailesi üzerine yazdıklarında da Baba İlyâs'ın oğlu olarak geçer; Selçuklu sultanı İzzeddin Keykâvus'a vezir olduğu anlatılır; aile böylece daha XIII. yüzyılda devlet hizmetine girmiştir. Ahmed Bey'in babası Hoca Ali Şâh ise bir asır sonra Eretna Devleti'nin veziridir.
Hoca Ali Şâh, Eretna'nın 1352'deki ölümünden sonraki taht kavgasında belirleyici bir rol oynadı. Hüsameddin'in kitabın siyasi tarih bölümünde anlattığına göre vezir Alâeddîn Ali Şâh, kazasker İmâdeddîn Ömer Çelebi'nin itirazına rağmen Eretna'nın büyük oğlu Ca'fer Bey'i hapsettirerek küçük oğlu Nâsıreddîn Muhammed Bey'i tahta çıkarmıştır. Bugünkü araştırmalara göre ise Muhammed Bey, 1355'te tahtını yeniden ele geçirdikten sonra büyük yardımlarını gördüğü Hoca Ali Şâh ile mücadeleye girişmiş ve 1358'de onu bertaraf etmiştir.
Kardeşi Hacı İbrâhim ve Sivas
Ahmed Bey'in hizmetinde bulunduğu kardeşi Hacı İbrâhim, babasını ortadan kaldıran Eretnalı hükümdar Muhammed Bey'i Ekim 1365'te Sivas'ta öldüren emirler arasında, Hacı Şadgeldi ile birlikte anılır. Bundan sonra devlet otoritesi çökmüş ve emirler kendi başlarına hareket etmeye başlamıştır. Bugünkü kaynaklarda Hacı Şadgeldi'nin Amasya'da, Şeyh Necîb'in Tokat'ta hüküm sürdüğü yıllarda Hoca Ali Şâh'ın oğlu Hacı İbrâhim'in Sivas'ı elinde tuttuğu belirtilir. Hacı İbrâhim, Karamanoğullarının 1375'te Kayseri'yi almasından sonra Moğol Samagar oymağının beyi Hızır Bey ile anlaşmış, hapsedilmiş olan Kadı Burhâneddin'i kurtarmış, Eretnalı Sultan Alâeddin Ali Bey'i ise Sivas'ta hapsetmiştir. Ali Bey daha sonra "merhum Hacı İbrâhim'in" memlûkü Hacı Mukbil tarafından yeniden hapsedildiğine göre Hacı İbrâhim 1378'den önce ölmüş olmalıdır. Ahmed Bey'in, kardeşinin ölümünden sonra Mısır'a kaçması bu karışık yıllara düşer.
Amasya'ya Dönüş ve Osmanlı Himayesi
Ahmed Bey'in 783 [1381] yılında Amasya'ya dönüşü, Hacı Şadgeldi'nin Aralık 1381'de Kazova'da Kadı Burhâneddin'e yenilip öldürülmesi ve oğlu Fahreddin Ahmed Bey'in Amasya emiri olmasıyla aynı zamana rastlar. Hüsameddin'in "Devâtdâr Ahmed Paşa" dediği kişi bu Fahreddin Ahmed Bey'dir. Kadı Burhâneddin'in baskısından bunalan Amasya emirleri, bugünkü araştırmalara göre 1386 yılında Osmanlı sultanı I. Murad'a bağlılık bildirmeye karar vermiş, Murad da Fahreddin Ahmed'in yardım isteği üzerine Şehzade Bayezid'i Amasya'ya göndermiştir. Hüsameddin'in Ahmed Bey'e 788 [1386] yılında Osmanlı himayesini sağlamak için çalışma rolü vermesi bu gelişmeyle örtüşür. Ahmed Bey'in 791 [1389] yılında Kosova Savaşı'nda ölmesi de Amasya emirlerinin Osmanlı ordusuna katıldığını gösteren bir ayrıntıdır; ancak bunu doğrulayan başka bir kayda rastlanmadı.
Efte ve Moramul
Hüsameddin'in gördüğü 892 [1486-87] tarihli hüccet, Ahmed Bey'in torunlarının XV. yüzyılın sonunda hâlâ Amasya'da çiftlik sahibi olduklarını gösterir. Efte'deki Bâyezîd Ata zaviyesi ve Moramul'daki cami ile mektep hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kimi kaynaklarda Efte adlı köyün adının sonradan Sarımeşe olarak değiştirildiği geçer; bu bilgi doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar