Amasya Emîr-i Kebîri Nâsıreddîn Ahmed Atabegzâde Hüsâmeddîn Hasan Bey’in mahdûmudur. Ceddi evkâfına mütevellî olup 765 sâlinden sonra vefât etdi. Kibâr-ı ümerâdan idi. Mahdûmu Hassan Bey’dir.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ahmed Bey-Atabegzâde
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 114 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın büyük emiri Nâsıreddîn Ahmed Atabeg'in oğlu Hüsâmeddîn Hasan Bey'in oğludur. Dedesinin vakıflarının mütevellisi oldu ve 765 [1363-64] yılından sonra öldü. Büyük emirlerdendi. Oğlu Hassan Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Atabegzâde: Atabeg'in oğlu ya da soyundan gelen
- cedd: dede, ata
- evkâf: vakıflar
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- kibâr-ı ümerâ: büyük, önde gelen emirler
Atabeyzâdeler Ailesi
Ahmed Bey, Amasya tarihinde "Atabeyzâdeler" diye anılan ailenin üçüncü kuşağındandır. Ailenin atası Nâsıreddîn Ahmed Atabey, Selçuklu sultanı II. Gıyâseddin Mesud ile Amasya'da hükümdar olarak tanınan oğlu Gazi Çelebi Tâceddin Altunbaş'ın atabeyliğini yapmış, İlhanlılar döneminde 1322-1327 yılları arasında Amasya valisi olmuştur. Bu yıllarda Amasya'da kendi adıyla anılan Atabey Medresesi'ni yaptırmış ve bütün arazi ve mülklerini bu medreseye vakfetmiştir. Atabey, 1327'de Karamanoğlu Yahşi Bey'in kuşatmasına karşı Amasya'yı savunurken yaralanarak ölmüştür.
Gözde Birsel Varol ile Selim Özcan'ın, büyük ölçüde Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ne dayanarak hazırladığı soy kütüğüne göre Atabey'in Hayreddin Hızır, Hüsameddin Hasan ve İlyas Bey adında üç oğlu vardı. Bu çizelgede Hüsameddin Hasan Bey'in altında oğlu Ahmed Bey yer alır ve ölüm tarihi 1364 olarak gösterilir. Bu, Hüsameddin'in "765'ten sonra öldü" kaydıyla uyuşur; 765 yılı miladi 1363 ekiminden 1364 eylülüne kadar sürer.
Mütevellilik Konusunda Bir Ayrıntı
Hüsameddin, Ahmed Bey'in dedesinin vakıflarına mütevelli olduğunu yazar. Varol ve Özcan ise Atabey Medresesi'nin mütevelliliğinde başka bir sıra verir: Atabey'in oğlu Hayreddin Hızır Bey (ö. 1357), ardından onun oğlu İlyas Bey (ö. 1368'den sonra), daha sonra İlyas Bey'in oğlu Muineddin Abdullah Bey (ö. 1402) ve onun oğlu İlyas Bey. Zürrî vakıflarda vakfiye genellikle soydan gelenlerin en yaşlısının (ekber evlâd) mütevelli olmasını şart koştuğu için, mütevelliliğin farklı kollar arasında el değiştirmesi olağandır. Ahmed Bey'in Hızır Bey'in 1357'deki ölümünden sonra bir süre ya da vakfın başka bir parçası için mütevelli olması mümkündür; ancak eldeki kaynaklar bu ayrıntıyı açıklığa kavuşturmaz.
Ailenin sonraki kuşakları Amasya'nın Osmanlı yönetimine geçişinde önemli rol oynadı. Hızır Bey'in torunları Muineddin Abdullah Bey ile kardeşi Hızır Bey, 1386'da Osmanlı sultanı I. Murad'a bağlılık bildiren Amasya emirleri arasındaydı. Muineddin Abdullah Bey'in oğulları Yörgüç Paşa ile Hayreddin Hızır Paşa, XV. yüzyılda Amasya'nın en tanınmış devlet adamlarından oldular; aile bundan sonra "Yörgüç Paşazâde" ve "Hızır Paşazâde" adlarıyla iki kola ayrıldı. Yörgüç Paşa kolunun mensupları XX. yüzyıl başına kadar Amasya'nın yönetiminde görülür. Ahmed Bey'in oğlu Hassan Bey ile başlayan kol hakkında ise başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 114–114. amasya.bel.tr
- Gözde Birsel Varol - Selim Özcan, "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/4, 2019, s. 3775-3798. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/826270