AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Gümüşlüzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 114 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya Emîr-i Kebîri Gümüşlüzâde Tâceddîn Mahmûd Beyzâde Kıvâmeddîn Kâsım Bey’in mahdûmudur. Hacı Kutluşâh ümerâsından olup 764 hudûdunda vefât etdiği zann olunur. Mahdûmu Kâsım Çelebi olup bunun mahdûmu Hoca Celâl Çelebi, Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın defterdârı idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'nın büyük emiri Gümüşlüzâde Tâceddîn Mahmûd Bey'in oğlu Kıvâmeddîn Kâsım Bey'in oğludur. Hacı Kutluşâh'ın emirlerinden olup 764 [1362-63] yılı dolaylarında öldüğü sanılır. Oğlu Kâsım Çelebi'dir; onun oğlu Hoca Celâl Çelebi de Çelebi Sultan Mehmed Han'ın defterdarıydı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • emîr-i kebîr: büyük emir, şehrin en yüksek yöneticisi
  • ümerâ: emirler, beyler
  • hudûdunda: dolaylarında
  • zann olunmak: sanılmak, tahmin edilmek
  • defterdâr: maliyeden sorumlu yüksek görevli

Gümüşlüzâdeler

Ahmed Bey, Amasya'nın XIV-XV. yüzyıllarda en etkili ailelerinden biri olan Gümüşlüzâdelere mensuptur. Ailenin adı, Amasya'ya bağlı Gümüş kasabasından geldiği için "Gümüşlüoğlu" diye de anılmasından kaynaklanır. Dedesi Tâceddîn Mahmûd Bey İlhanlılar döneminde Amasya valiliği yapmış bir emirdir. Bugünkü araştırmalarda da İlhanlıların Anadolu valisi Demirtaş'ın 1315'ten sonra Gümüşlüzâde Tâceddin Mahmud Bey'i Amasya valisi atadığı, bir süre sonra onu danışman olarak yanına aldığı ve Mayıs 1322'de yerine Atabey Nâsıreddin Ahmed'i getirdiği kaydedilir.

Tâceddîn Mahmûd Bey'in adı bugün Amasya'nın merkezinde ayakta duran Gümüşlü Camii ile yaşamaktadır. Hükümet Köprüsü'nün karşısında, Yavuz Selim Meydanı'na biraz yukarıdan bakan küçük bir yükselti üzerindeki caminin ilk yapım tarihi 1326, yaptıranı Tâceddin Mahmud Çelebi'dir. Ahşap çatılı ilk yapı 1419 depreminde yıkılmış, 1491'de Defterdar Mahmud Bey tarafından yeniden yaptırılmış, 1612 yangınından sonra onarılmış, 1688'de Gümüşlüzâde İbrahim Bey'in onarımıyla bugünkü adını almıştır. Bugünkü yapı düzgün kesme taştan, kare planlı ve sekizgen kubbelidir; kuzeydeki son cemaat yeri 1903'te eklenmiştir.

Hoca Celâl Çelebi ve Halvetîliğin Amasya'ya Gelişi

Hüsameddin'in maddenin sonunda kısaca andığı torun Hoca Celâl Çelebi, Amasya'nın dinî hayatında önemli bir dönüm noktasıyla ilişkilidir. Timur'un ölümünden sonra 1406'da Amasya'ya dönen Pîr Şücâeddin İlyas, Halvetîliği şehre getiren kişidir. Kadir Özköse'nin çalışmasına göre Pîr İlyas'ın akrabası Hâce Celâl Çelebi, şeyhin Amasya'ya gelişinden bir yıl sonra Gümüşlüoğlu Tekkesi'ni yaptırıp Halvetîlerin kullanımına sunmuştur. "Tâciye" diye de anılan bu tekke Amasya'da Halvetîliğe ayrılmış ilk tekkedir. Fetret yıllarının sıkıntısı içinde tekkenin imaretinin pek çok göçmene ve ihtiyaç sahibine kapı açtığı belirtilir.

Pîr İlyas'tan sonra tekkenin şeyhliği yine aileden Abdurrahman Çelebi'ye (ö. 827/1424) geçmiş, ardından Gümüşlüzâde Celâl Çelebi, Sofu Üveys Çelebi ve Muhyiddin Mehmed Halvetî gibi aile mensupları XVIII. yüzyıla kadar uzanan bir şeyhler zincirini sürdürmüştür. Amasya'da müftülük de yapan ve "Hüsâmî" mahlasıyla şiirler yazan Abdurrahman Çelebi'ye, Pîr İlyas soyundan geldiği için "Pîrzâde" denmiştir. Böylece Ahmed Bey'in torunlarıyla birlikte aile, emirlik ve maliye görevlerinden tasavvuf ve ilim hayatına uzanan bir çizgi çizmiştir.

Ahmed Bey'in kendisi hakkında ise başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in ölüm tarihini "sanılır" diyerek vermesi, bu tarihin de bir belgeden çıkarılmış tahmin olduğunu gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 114–114. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

6. Cilt içindekiler