Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 123 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Amasya ulemâsından Mevlânâ Ârif Çelebi bin Abdul’azîz Bey bin Hâlîl Bey bin Nûreddîn Kutlu Bey bin Fîrûz Bey bin Şemseddîn Mahmûd Tuğrâ’î bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmu olup “Ârif Çelebizâde” demekle meşhûrdur.
Ulemâ-yı asrdan telemmüz ve ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm, müderris, kadı olup 880 sâline doğru vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâ ve a’yân-ı kudâttan bir zât olup mu’ammerînden idi. Mahdûmları Muhyiddîn Mehmed, Ârifî Hüseyin Çelebilerdir.
Amasya âlimlerinden Mevlânâ Ârif Çelebi'nin oğludur. Babasının soyu şöyledir: Ârif Çelebi bin Abdülazîz Bey bin Halîl Bey bin Nûreddîn Kutlu Bey bin Fîrûz Bey bin Şemseddîn Mahmûd Tuğrâî bin Baba İlyâs Horasânî. "Ârif Çelebizâde" adıyla tanınır.
Çağının âlimlerinden ders alarak öğrenimini tamamladı; dersiâm, müderris ve kadı oldu. 880 [1475-76] yılına doğru öldü. Tanınmış âlimlerden ve kadıların ileri gelenlerinden bir zattı; uzun ömürlü kişilerdendi. Oğulları Muhyiddîn Mehmed Çelebi ile Ârifî Hüseyin Çelebi'dir.
Madde sahibinin soyu, Anadolu tarihinin en çok tartışılan şahsiyetlerinden Baba İlyâs-ı Horasânî'ye çıkar. Baba İlyâs, büyük ihtimalle Moğol istilâsı sırasında yıkılan Hârizmşahlar ülkesinden Türkmenlerle birlikte Anadolu'ya gelmiş, torunu Elvan Çelebi'nin 760 [1358-59] yılında yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'ye göre Amasya yakınındaki Çat köyüne, bugünkü İlyas köyüne yerleşip bir zaviye açmıştı. 637 [1240] yılında Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev'e karşı başlayan ayaklanmanın önderi oydu; ayaklanmanın ilk yenilgisi Amasya'da yaşandı ve Amasya Kalesi'ne sığınan Baba İlyâs burada yakalanarak idam edildi. Ondan sonra hareketin yayılmasında oğlu Muhlis Paşa ve halifeleri rol oynadı.
Hüsameddin, Baba İlyâs soyunu Amasya'da çok kollu bir aile olarak ele alır. Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu'nun Amasya Tarihi'nden derlediği biyografilere göre Hüsameddin bu soydan üç büyük kol sayar: Âşık Paşa kolu, Kutlu Bey kolu ve Fîrûz Bey kolu. Aynı yazarın aktardığına göre Hüsameddin, Baba İlyâs'ın oğlu Şemseddîn Mahmûd Tuğrâî'nin Selçuklu Sultanı İzzeddîn Keykâvus'a vezir olduğunu da yazar. Bu maddedeki soy zinciri, Hüsameddin'in kol olarak ayrı saydığı Kutlu Bey ile Fîrûz Bey'i baba-oğul olarak gösterir; iki kolun aynı kökten ayrıldığı böylece daha açık görülür. Hüsameddin'in kitabının birinci cildinde, "Babazâde Nûreddîn Kutlu Bey"in 740 [1339-40] yılında Meydan Köprüsü başında bir mescid ve önünde bir çeşme yaptırdığı da kayıtlıdır; soy zincirindeki Nûreddîn Kutlu Bey'in bu kişi olması kuvvetle muhtemeldir.
Hakverdioğlu, Baba İlyâs ve torunları hakkında birbirine taban tabana zıt görüşlerin dolaştığını, Hüsameddin'in verdiği bilgilerin de Elvan Çelebi'nin menâkıbnâmesiyle her noktada örtüşmediğini belirtir. Bu sebeple soy zincirindeki ara halkalar, Hüsameddin'in vakıf kayıtlarına ve aile şecerelerine dayanan aktarımı olarak okunmalıdır.
Başka kaynaklarda Ârif Çelebi'ye ve oğullarına dair bilgiye rastlanmadı. Muhyiddîn Mehmed ve Ârifî Hüseyin Çelebilerin, Hüsameddin'in sonraki ciltlerinde ayrıca ele alınıp alınmadığı ilgili maddelerden izlenebilir.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar