Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 149 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Amasyalıdır. Yörgüç Paşa Müderrisi iken 970’de vefât eden Fâzıl-ı Cum’a Efendi’nin mahdûm-ı yegânesidir. Amasya ulemâsından tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm ve müderris oldu. [467]
Amasya Medreselerini müderrislikle devretdiği esnâda iki defa Amasya nâibi ve ba’dehû kassâm-ı askerî olup sonra kadı oldu.
1006 hudûdunda vefât etdi. Âlim, afîf idi. Mahdûmu mevâlîden Hızır Efendi’dir.
Amasyalıdır. Yörgüç Paşa Medresesi müderrisi iken 970 [1562-63] yılında ölen Fâzıl-ı Cuma Efendi'nin tek oğludur. Amasya âlimlerinden ilim tahsil ederek müderrislik basamağına yükseldi ve müderris oldu.
Amasya medreselerini müderris olarak sırayla dolaştığı sırada iki kez Amasya naibi, sonra askerî kassam oldu; daha sonra kadılığa geçti.
1006 [1597-98] yılı dolaylarında öldü. Bilgili ve iffetli bir zattı. Oğlu büyük kadılardan Hızır Efendi'dir.
Ahmed Efendi'nin lakabı babasından gelir. Hüsameddin, bir önceki maddede Sünbül Hoca'nın hocaları arasında da "fâzıl-ı cum'a"yı anar; böylece Fâzıl-ı Cuma Efendi'nin XVI. yüzyıl ortasında Amasya'da hem Hızır Paşa hem Yörgüç Paşa medreseleriyle ilişkili, öğrenci yetiştirmiş bir müderris olduğu anlaşılır. Lakabın kaynağı belli değildir; cuma vaazlarıyla tanınmış olması ihtimal dahilindedir, ama bunu doğrulayan bir kayıt yoktur. Fâzıl-ı Cuma Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Babasının müderris olduğu Yörgüç Paşa Medresesi, Amasya'nın en eski Osmanlı yapılarından Yörgüç Paşa Camii'nin bünyesindeydi. Kapı üzerindeki kitabeye göre cami Atabeg Yörgüç Paşa tarafından 834 (1430) yılında yaptırılmıştır. Tabhâneli, zaviyeli yapılar grubuna girer; giriş eyvanının doğusunda pandantiflerle kubbeye geçilen kapalı bölümün, günümüze ulaşmayan medresenin dershanesi olduğu düşünülmektedir. Batısında ise Yörgüç Paşa'nın türbesi bulunur. Bugün ayakta olan cami, Fâzıl-ı Cuma Efendi'nin ders okuttuğu medreseden geriye kalan tek iz sayılabilir.
Ahmed Efendi'nin hayatı, müderrislikten kadılığa uzanan bir yol izler. Önce şehrin medreselerinde ders okutmuş, bu sırada iki kez Amasya kadısının naibi, yani vekili olmuştur. Ardından geldiği askerî kassamlık, Osmanlı yargı teşkilâtında ayrı bir görevdi. Osmanlılarda kassamlık ikiye ayrılmıştı: yönetici zümreye, yani askerî sınıfa mensup kişilerin mirasını kazasker adına vârisler arasında paylaştıran askerî kassam ile reâyânın terekesini vilâyet ve sancak kadıları adına bölüştüren beledî kassam. Anadolu'daki askerî kassamlar Anadolu kazaskerine bağlıydı. Paylaştırma sırasında "kısmet-i askeriyye" denen harçları alırlar, bu paralar kadılıktaki sandıkta saklanır, sonra kazaskerin gönderdiği müfettişe teslim edilirdi.
Amasya gibi beylerin ve sipahilerin kalabalık olduğu bir sancakta askerî kassamın işinin az olmadığı tahmin edilebilir. Ahmed Efendi bu görevden sonra kadılığa geçmiştir; hangi kazalarda kadılık yaptığını Hüsameddin belirtmez. Oğlu Hızır Efendi'nin "mevâlî"den, yani büyük kadılar zümresinden sayılması da ailenin ilmiye içinde yükseldiğini gösterir. Ahmed Efendi'ye ve oğluna dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar