Amasya a’yânından Hasan Bey bin Seydî Ali Bey’in mahdûmu olup Hızır Paşazâde Mehmed Paşa’nın ahfâdından Hüseyin Bey bin Ali Bey bin Mahmûd Bey bin Mehmed Paşa’nın kerîmesi Ayşe Hanım ile izdivâc ederek züamâdan, ba’dehû ümerâdan oldu.
1003’de Üsturgun Harbinde vefât etdi. Şecî’ bir mirlivâ idi. Mahdûmları Mustafa Paşa ile Mehmed, Ali Beylerdir. Mehmed Beyzâde Kurt Mehmed Bey Hızır ve Mehmet Paşa evkâfına mütevellî olmuşdu. Bunun evlâdı Kurtzâdelikle meşhûr olup tevliyet bu güne kadar bunlara tevcîh olunagelmektedir.
Diğer a’yândan Seydî Alizâde el-Hâc Ahmed Çelebi bin İskender Çelebi bin Hızır Çelebi bin Seydî Ali Çelebi de meşhûr olup Hâbilzâdelerdendir. Mükerreren Amasya’da Şehir Kethüdâsı oldu. 1004 hudûdunda vefât etdi. Oğulları Yahyâ, Şa’bân, Hâbil Çelebilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ileri gelenlerinden Hasan Bey bin Seydî Ali Bey'in oğludur. Hızır Paşazâde Mehmed Paşa'nın torunlarından Hüseyin Bey bin Ali Bey bin Mahmud Bey bin Mehmed Paşa'nın kızı Ayşe Hanım ile evlenerek zeamet sahiplerinden, sonra da beylerden oldu.
1003 [1594-95] yılında Estergon savaşında öldü. Yiğit bir sancak beyiydi. Oğulları Mustafa Paşa ile Mehmed ve Ali Beylerdir. Mehmed Bey'in oğlu Kurt Mehmed Bey, Hızır Paşa ve Mehmed Paşa vakıflarına mütevelli olmuştu. Onun soyu Kurtzâdeler diye tanınır; mütevellilik bugüne kadar bu aileye verilegelmektedir.
Amasya'nın öteki ileri gelenlerinden Seydî Alizâde el-Hac Ahmed Çelebi bin İskender Çelebi bin Hızır Çelebi bin Seydî Ali Çelebi de tanınmış biri olup Hâbilzâdelerdendir. Birkaç kez Amasya'da şehir kethüdası oldu. 1004 [1595-96] yılı dolaylarında öldü. Oğulları Yahya, Şaban ve Hâbil Çelebilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: bir şehrin ileri gelenleri, eşrafı
- kerîme: kız evlat
- izdivâc: evlenme
- züamâ: zeamet (büyük dirlik) sahipleri
- ümerâ: beyler, sancak beyleri
- Üsturgun: Macaristan'daki Estergon (Esztergom) kalesi
- şecî': yiğit
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- tevliyet: vakıf yöneticiliği
- tevcîh: bir görevin birine verilmesi
- şehir kethüdâsı: şehir halkının işlerini yönetimle görüşen, esnaf ve halk adına konuşan temsilci
- hudûdunda: dolaylarında
Estergon Savaşı
Hüsameddin'in "Üsturgun Harbi" dediği savaş, Macaristan'da Tuna kıyısındaki Estergon kalesi için yapılan 1595 kuşatmasıdır. Estergon, 10 Ağustos 1543'te Kanunî'nin ordusu tarafından alınmış ve Budin eyaletine bağlı bir sancak merkezi olmuştu. 1593'te başlayan ve on üç yıl süren Osmanlı-Habsburg savaşları sırasında kale önce 1594'te kuşatılmış, Koca Sinan Paşa'nın yaklaşması üzerine kurtulmuştur. Bir yıl sonra Karl Mansfeld komutasındaki daha kalabalık bir ordu kaleyi yeniden sardı. Muhafızlar uzun süre direndiler, fakat gerekli yardım gelmeyince kaleyi Eylül 1595'te, Mansfeld'in ölümü üzerine yerine geçen Arşidük Matthias'a teslim etmek zorunda kaldılar. Bu tarih, Hicrî 1003 yılının son günlerine düşer ve Hüsameddin'in verdiği ölüm yılıyla tam olarak uyuşur. Estergon on yıl sonra, 3 Ekim 1605'te yeniden Osmanlılara geçmiştir.
Ahmed Bey'in kale muhafızları arasında mı, yoksa kaleyi kurtarmaya gelen kuvvetler içinde mi öldüğü belli değildir. Amasya gibi uzak bir sancaktan gelen bir beyin Macaristan'da can vermesi, bu uzun savaşların Anadolu'nun dirlik sahiplerini ne ölçüde batı cephesine çektiğini gösterir. Bugünkü araştırmalar, aynı yıllarda Anadolu'da asayişin bozulmasını ve Celâlî isyanlarının büyümesini kısmen bu savaşların doğurduğu sıkıntılara bağlar.
Hızır Paşa Vakıfları ve Kurtzâdeler
Maddenin asıl önemi, Amasya'nın en köklü vakıflarından birinin yönetiminin hangi aileye geçtiğini göstermesidir. Hızır Paşa, II. Murad'ın lalası Yörgüç Paşa'nın kardeşidir; 870 (1465) yılında Amasya'da üç vakıf kurmuş, bir cami ile bir medrese yaptırmıştır. Vakfiyeye göre Suluova, Doğantepe, Ladik ve Amasya merkezde tarım arazileri, bağlar, bahçeler, iki han ve bir hamam bu kurumlara bağlanmıştır. Oğlu Mehmed Paşa 1493'te babasının vakfına on üç köy, iki mezra, yedi değirmen ve başka gelirler eklemiştir. Vakıf, muhasebe kayıtlarından anlaşıldığına göre Cumhuriyet dönemine kadar varlığını sürdürmüştür.
Hüsameddin'e göre Ahmed Bey, Mehmed Paşa'nın torununun torunu olan Ayşe Hanım ile evlenmiş; mütevellilik bu evlilik yoluyla Ahmed Bey'in torunu Kurt Mehmed Bey'e, onun ardından da Kurtzâdelere geçmiştir. Kimi kaynaklar ise, Sivas Vakıflar Müdürlüğündeki 896 tarihli vakfiyedeki kayıtlara dayanarak bugün Amasya ve Samsun'da yaşayan Kurtoğlu ve Kurt sülalelerinin Mehmed Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'den geldiğini yazar. Hüsameddin aileyi kız tarafından, öteki kayıt ise erkek tarafından Mehmed Paşa'ya bağlar; hangisinin doğru olduğu, ya da her iki yolun da geçerli olup olmadığı ancak vakıf kayıtlarının karşılaştırılmasıyla anlaşılabilir. Hüsameddin'in "tevliyet bugüne kadar bunlara verilegelmektedir" sözü, kendi yaşadığı XX. yüzyıl başına kadar Kurtzâdelerin bu vakfın başında bulunduğunu gösterir. Bugün Hızır Paşa külliyesinden yalnızca cami ile hamam ayaktadır; medrese günümüze ulaşmamıştır.
Seydî Alizâdeler ve Şehir Kethüdalığı
Maddenin son paragrafındaki Ahmed Çelebi, aynı Seydî Ali soyunun başka bir kolundandır. Hüsameddin'in kitabında bu aileye mensup bir kazasker, Seydî Alizâde Abdurrahman Efendi de anılır. Ahmed Çelebi'nin şehir kethüdalığını birkaç kez üstlenmesi ve bu ailelerin kuşaklar boyunca kadılık, beylik ve vakıf yöneticiliği gibi görevlerde görünmesi, Amasya'da XVI. yüzyıl sonunda yerleşik bir eşraf tabakasının bulunduğunu düşündürür. Ahmed Bey'e ve Ahmed Çelebi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar