Amasyalıdır. Fuzalâdan ve silsile-yi ilmiyyemiz ricâlinden el-Hâc Hüseyin Efendi bin Pîrî Mehmed Efendi bin Hüseyin Çelebi mahdûmudur. Ulemâdan tahsîl-i ilm ü marifet ve müderris Ahmed Efendi’den hutût-ı mütenevvi’ayı ahz ü te’allüm ederek beytü’l-mâl kâtibi oldu.
Ba’dehû Kadızâde Mustafa Paşa’ya divân efendisi olup Kapucuzâde el-Hâc Ahmed Paşa’nın sâye-i ikbâlinde hâcegân-ı divân-ı hümâyûn silkine girip tezkire-i sânî sonra cizye muhâsebecisi oldu. Bir müddet ma’zûl kalıb 1135’de yeniçeri efendisi oldu.
1136’da ma’zûl, 1137’de başmuhâsebe, 1138’de [619] sânîyen yeniçeri efendisi oldu. Ancak yeniçeri ağası Hasan Ağayı gücendirdiğinden 1139 senesi evâsıtında azliyle Amasya’ya gönderildi. 1141 senesinde vefât etdi. Âlim, hattât, mü’eddeb bir zât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Bilginlerden ve ilmiye silsilemizin ileri gelenlerinden Hacı Hüseyin Efendi bin Pîrî Mehmed Efendi bin Hüseyin Çelebi'nin oğludur. Âlimlerden ilim ve bilgi öğrenmiş, müderris Ahmed Efendi'den çeşitli yazı çeşitlerini öğrenerek beytülmal (devlet hazinesi) kâtibi oldu.
Daha sonra Kadızâde Mustafa Paşa'nın divan efendisi olup Kapucuzâde Hacı Ahmed Paşa'nın himayesinde divan-ı hümayun kâtipleri zümresine girdi; sırasıyla ikinci tezkireci, sonra cizye muhasebecisi oldu. Bir süre görevsiz kalıp 1135'te [1722-23] yeniçeri efendisi oldu.
1136'da [1723-24] görevden alındı, 1137'de [1724-25] başmuhasebeci, 1138'de [1725-26] ikinci kez yeniçeri efendisi oldu. Ancak yeniçeri ağası Hasan Ağa'yı gücendirdiğinden 1139 ortalarında [1727] görevden alınıp Amasya'ya gönderildi. 1141'de [1728-29] öldü. Âlim, hattat ve edepli bir kimseydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fuzalâ: bilginler, fazıllar
- silsile-yi ilmiyye: ilmiye sınıfının zinciri, âlim ve müderris soyu
- hutût-ı mütenevvi'a: çeşitli yazı çeşitleri
- beytü'l-mâl kâtibi: hazine ve miras malları işlerinin yazmanı
- divân efendisi: bir paşanın divanındaki yazı işlerinin başı
- hâcegân-ı divân-ı hümâyûn: divan-ı hümayun kâtipleri
- tezkire-i sânî: ikinci tezkireci, divan kâtiplerinden bir derece
- cizye muhâsebecisi: gayrimüslim vergisi (cizye) defterlerini tutan kişi
- yeniçeri efendisi: yeniçeri ocağının yazı işleri sorumlusu
- başmuhâsebe: başmuhasebecilik
- mü'eddeb: edepli, terbiyeli
Kalemden Yükselen Bir Amasyalı
Madde, ilim yoluyla değil, kalem ve hesap yoluyla yükselen bir Amasyalıyı anlatır. Ahmed Efendi bir müderristen yazı öğrenmiş, hattat olmuş, hazine kâtipliğinden başlayarak divan-ı hümayun kâtipleri arasına girmiştir. Yeniçeri ağası Hasan Ağa'yı gücendirmesi, onu görevinden ve İstanbul'dan uzaklaştırmıştır. Madde, bu yükselişte paşa himayesinin ne kadar belirleyici olduğunu da gösterir: Kadızâde Mustafa Paşa'nın divan efendiliğinden sonra Kapucuzâde Hacı Ahmed Paşa'nın himayesinde divan kâtipleri arasına girilmiştir.
Aile ağacı için bir not düşmek gerekir. Metindeki baba Hacı Hüseyin Efendi bin Pîrî Mehmed Efendi, 626. maddede anılan "Fâzıl Hüseyin Efendi" ile aynı kişi olmalıdır; çünkü orada Pîrî Mehmed Efendi'nin diğer torunu Ahmed Ağa, "Fâzıl Hüseyin Efendi'nin yeğeni" diye geçer. Bu özdeşlik açıkça yazılmamıştır, adların ve soyun tutmasına dayanan bir çıkarımdır. Bu durumda iki Pîrîzâde Ahmed, amca çocuklarıdır. Ahmed Efendi'ye ve adı geçen paşalara dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 192–192. amasya.bel.tr