Amasya’nın Zeytun kazâsı dâhilinde Kâmil karyesinden Mustafa’nın oğludur. “Kâmilî Ahmed Efendi” demekle meşhûrdur. Amasya Müftüsü Çorumlu Ahmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib bir müddet Amasya’da ders-i âm oldu.
Sonra Çorum’a gidip orada müderris olarak ikâmet etdi. Ba’dehû Zeytun, Mecidözü, Varay kazâlarına kadı olup 1127’de Çorum kadısı oldu. Orada mütesellim bulunan Kürd es-Seyyid İbrâhim Paşa birâderi Sarı Mustafa ve Mecidözü voyvadası Mihalluzâde Ömer Beyler gibi müteniffizâna istinâd ederek halka zulm ve te’addî etdiği şikâyetlerle anlaşıldı.
1128’de Gelgiras kadısı el-Hâc Osmân Efendi teftîşine me’mûren Mecidözü ve Çorum kazâsına gitdi. Badet-teftîş ba’zı mezâlime cür’et etdiği anlaşılmakla azledilip kudât defterinden kaydı terkin edilerek Zeytun’da [614] ikâmet ve 1138 hudûdunda vefât etdi. Ulemâdan idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Zeytun kazasına bağlı Kâmil köyünden Mustafa'nın oğludur. "Kâmilî Ahmed Efendi" adıyla tanınır. Öğrenimini Amasya Müftüsü Çorumlu Ahmed Efendi'nin yanında tamamladıktan sonra bir süre Amasya'da herkese açık ders verdi.
Sonra Çorum'a gidip orada müderris olarak yerleşti. Daha sonra Zeytun, Mecidözü ve Varay kazalarında kadılık yaptı; 1127'de [1715] Çorum kadısı oldu. Çorum'da mütesellim (vali vekili) olarak bulunan Kürt Seyyid İbrahim Paşa'nın kardeşi Sarı Mustafa ile Mecidözü voyvodası Mihalluzâde Ömer Bey gibi sözü geçen kimselere dayanarak halka zulmettiği ve haksızlık yaptığı, yapılan şikâyetlerden anlaşıldı.
1128'de [1715-16] Gelgiras kadısı Hacı Osman Efendi, soruşturma yapmakla görevlendirilerek Mecidözü ve Çorum kazasına gitti. İnceleme sonunda birtakım haksızlıklara cüret ettiği anlaşılınca görevden alındı ve adı kadılar defterinden silindi. Zeytun'da oturdu ve 1138 dolaylarında [1725-26] öldü. İlim adamlarındandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: herkese açık ders veren, cami ya da medresede halka ders anlatan kimse
- kazâ: bugünkü ilçeye yakın idari birim
- karye: köy
- mütesellim: bir sancak ya da kazada vali adına idareyi yürüten vekil
- voyvoda: bir bölgenin vergi ve düzeninden sorumlu görevli
- müteniffizân: sözü geçen, nüfuzlu kimseler
- te'addî: haksızlık, saldırganlık
- teftîş: inceleme, soruşturma
- mezâlim: zulümler, haksızlıklar
- kudât defteri: kadıların kayıtlı olduğu defter
Anılan Yerler Bugün
Maddede geçen yerlerin birkaçı bugün farklı adlarla anılır. Osmanlı döneminde Amasya sancağına bağlı kaza ve nahiyeleri sayan bir çalışmaya göre Zeytun, 1880'den 1924'e kadar Amasya'ya bağlı bir nahiyeydi; 1924'te Osmancık ilçesine bağlandı ve bugünkü adı Kamil'dir. Hüsameddin ise Kâmil'i Zeytun kazasına bağlı bir köy olarak anar; yani yazar ile bugünkü kayıtlar arasında adın hangi yerleşmeye ait olduğu bakımından küçük bir ayrım vardır. Kamil bugün Çorum'un Osmancık ilçesine bağlı küçük bir yerleşmedir.
Metindeki Varay, aynı çalışmaya göre Gediksaray'ın diğer adıdır; Gediksaray 1855'ten 1878'e kadar kaza, 1954'e kadar nahiye olmuş, bugün Göynücek ilçesine bağlı bir köydür. Gelgiras (Gelinkiraz) ise 1642'de kaza hâline gelmiş bir yerleşmedir ve bugün Merzifon'a bağlı Sarıbuğday köyüne karşılık gelir. Mecidözü bugün Çorum'un Mecitözü ilçesidir. Böylece Ahmed Efendi'nin kadılık yaptığı yerlerin hepsi, bugün Amasya, Çorum sınırındaki küçük yerleşmeler ya da ilçelerdir.
Kadılıktan Azle
Madde, bir kadının (yargıcın) yükselişini ve düşüşünü kısa bir seyirde anlatır. Medrese eğitimi görmüş, ders vermiş, birkaç kazada kadılık yapmış, sonunda Çorum'a atanmıştır. Çorum'daki suçlama, yerel güç sahiplerine yaslanarak halkı ezmesidir; metinde adı geçen İbrahim Paşa, Sarı Mustafa ve Ömer Bey bu çevreyi oluşturur. Başka bir kadının (Gelgiras kadısı) görevlendirilmesi ve soruşturma sonunda azli, o dönemde kadıların denetlenmesinin işleyen bir yol olduğunu gösterir. Başka kaynaklarda bu kişiye ve adı geçen yerel güç sahiplerine dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 191–191. amasya.bel.tr
Kitaplar
- Hamdullah Dedeoğlu, Osmanlı Döneminde Amasya Sancağı'na Bağlı Kaza ve Nahiyeler, Amasya, 2020.
Diğer kaynaklar
- Kamil (Osmancık, Çorum) köyü maddesi, Wikipedia.