Amasya’nın Zana köyünden Kara Ca’fer oğlu Mahmûd Ağa’nın mahdûmu ve ders-i âm Ortaköylü es-Seyyid el-Hâc Abdülvehhâb Efendi [616] bin es-Seyyid Süleyman bin es-Seyyid Abdülvehhâb bin es-Seyyid Şükrullah Çelebi ammesi Şerîfe Fatıma Hâtun binti es-Seyyid Abdülvehhâb’dan mütevellîd olup siyâdeti ana tarafındandır.
Pederi Amasya’da sipâhi kethüdâsı iken meşâhîr-i ulemâdan es-Seyyid el-Hâc Ali ve İğneci Ömer Ağazâde Abdullah Sânî Efendilerden ahz-ı ulûm edib ders-i âm olduğu esnâda 1093’de Hâce Sultân tekkesi vakfına mütevellî, 1095’de Atabeg Gâzi müderrisi oldu.
Bu sûretle teayyün ederek 1099’da Emîrler vak’asında medhûl olmakla Hicâz’a gidip takibâtdan kurtuldu. Ba’de’l-Hâc Medine-i münevverede bir yıl kadar mücâvir kalıp 1101’de avdetle Saçlı Emîr Ömer Ağa mahlûlünden Ya’kûb Paşa vakfına mütevellî, ba’dehû sânîyen Atabeg müderrisi, Pervane Bey Câmii vâ’izi, Mustafa Beyle Sinan Paşa evkâfından vazifedâr oldu.
1109’da Ya’kûb Paşa tevliyeti uhdesinden ref edilip Hâce Sultân vakfı mütevellîsi, mükerreren nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı oldu. 1114 senesi şa’bânında Amasya müftüsü, 1117 senesi ramazânında ma’zûl, ba’dehû meclis-i a’yân azâsı ve bir defa baş-a’yân olup 1140 senesi zilhiccesinde vefât etdi. [617]
Âlim, şer’îyede kâmil, ihtişâma mâ’il, vecîh, natûk, zarîf, zengin, sahî bir zât-ı şerîf idi. Amasya’da Zanalızâde sülâlesinin re’isi, cedd-i a’lâsıdır. Mahdûmları es-Seyyid Veliyüddîn, Şerîf Mehmed, Abdullah, Mahmûd, Ali Efendilerdir. Dâmâdı ammizâdesi Ca’fer Ağa bin Veli Ağa bin Ca’fer ve kerîmezâdesi sadr-ı esbak “Hubyârlı” demekle meşhûr es-Seyyid el-Hâc Ahmed Paşa’dır.
Mevâlîden es-Seyyid Şerîf Mehmed Efendi 1157’de vefât edib dâmâdı zâ’im Ali Ağa 1173’de vefât etdi. Bunun mahdûmu es-Seyyid Şerîf Mehmed Paşa’dır. Bunların evlâdına “Şerîfzâde” ve “Şerîf Paşa” da dendi.
Atabeg müderrisi es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi 1160’da vefât edib oğulları es-Seyyid el-Hâc Ahmed, Mahmûd Efendilerdir. Hacı Ahmed Efendi “Bakırcı” demekle meşhûr olup evlâdına “Bakırcızâdeler” dendi. 1318’de vefât eden mevâlîden es-Seyyid Hâfız Nureddîn Mehmed Efendi bin es-Seyyid Mustafa Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendi bunlardandır.
Atabeg müderrisi es-Seyyid Mahmûd Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi [618] de 1183’de vefât edib mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Ahmed Efendizâde a’yândan Hâfız es-Seyyid el-Hâc Veliyüddîn Ağa ve birâderi yeniçeri serdârı es-Seyyid Mahmûd Tahir Ağa’dır. Bunlara “Zanalızâdeler” dendi. Hacı Veli Ağazâde es-Seyyid Ahmed Efendi Atabeg müderrisi iken 1281’de vefât edib mahdûmu ticâret re’isi es-Seyyid el-Hâc Mehmed Emin Efendi 1338’de mahdûmu Yüzbaşı Mustafa Nazif Efendi de 1333’de şehîden vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Zana köyünden Kara Ca'fer oğlu Mahmud Ağa'nın oğlu ve herkese açık ders veren Ortaköylü Seyyid Hacı Abdülvehhab Efendi bin Seyyid Süleyman bin Seyyid Abdülvehhab bin Seyyid Şükrullah Çelebi'nin halası Şerife Fatıma Hatun binti Seyyid Abdülvehhab'dan doğmuştur; seyyidliği (Peygamber soyundan olması) ana tarafındandır.
Babası Amasya'da sipahi kethüdası iken, ünlü âlimlerden Seyyid Hacı Ali ve İğneci Ömer Ağazâde Abdullah Sânî Efendilerden ilim öğrenip herkese açık ders verirken 1093'te [1682] Hâce Sultan tekkesi vakfına mütevelli, 1095'te [1684] Atabeg Gazi müderrisi oldu.
Bu yolla tanınıp öne çıkmışken 1099'da [1687-88] "Emîrler olayı"na karıştığı için Hicaz'a gidip kovuşturmadan kurtuldu. Hacdan sonra Medine'de bir yıl kadar komşu olarak kalıp 1101'de [1689-90] dönünce Saçlı Emîr Ömer Ağa'nın ölümüyle boşalan görevden Yakub Paşa vakfına mütevelli, sonra ikinci kez Atabeg müderrisi, Pervane Bey Camii vaizi, Mustafa Bey ve Sinan Paşa vakıflarından da maaşlı oldu.
1109'da [1697-98] Yakub Paşa mütevelliliği elinden alınıp Hâce Sultan vakfı mütevellisi oldu; birkaç kez nakîbüleşraf (Peygamber soyunun başkanı) vekilliği yaptı. 1114 Şaban'ında [Aralık 1702] Amasya müftüsü, 1117 Ramazan'ında [Aralık 1705] görevden alınmış, ardından ayan meclisi üyesi ve bir kez de baş ayan olup 1140 Zilhicce'sinde [Temmuz-Ağustos 1728] öldü.
Âlim, dinî hükümlerde olgun, gösterişe meyilli, itibarlı, güzel konuşan, nazik, zengin ve eli açık, değerli bir kimseydi. Amasya'da Zanalızâde sülalesinin başı ve en büyük atasıdır. Oğulları Seyyid Veliyüddin, Şerif Mehmed, Abdullah, Mahmud ve Ali Efendilerdir. Damadı, amcazadesi Ca'fer Ağa bin Veli Ağa bin Ca'fer'dir; kızının oğlu ise eski sadrazam, "Hubyarlı" adıyla tanınan Seyyid Hacı Ahmed Paşa'dır.
Müderrislerden Seyyid Şerif Mehmed Efendi 1157'de [1744] öldü; damadı zeamet sahibi Ali Ağa 1173'te [1759-60] öldü. Bunun oğlu Seyyid Şerif Mehmed Paşa'dır. Bunların çocuklarına "Şerifzâde" ve "Şerif Paşa" da denmiştir.
Atabeg müderrisi Seyyid Hacı Abdullah Efendi 1160'ta [1747] ölüp oğulları Seyyid Hacı Ahmed ve Mahmud Efendiler kaldı. Hacı Ahmed Efendi "Bakırcı" adıyla tanındığından çocuklarına "Bakırcızâdeler" dendi. 1318'de [1900-01] ölen müderrislerden Seyyid Hâfız Nureddin Mehmed Efendi bin Seyyid Mustafa Efendi bin Seyyid Hacı Mustafa Efendi bin Seyyid Hacı Ahmed Efendi bunlardandır.
Atabeg müderrisi Seyyid Mahmud Efendi bin Seyyid Hacı Abdullah Efendi de 1183'te [1769-70] ölüp oğlu Seyyid Hacı Ahmed Efendizâde, ayandan Hâfız Seyyid Hacı Veliyüddin Ağa ve kardeşi yeniçeri serdarı Seyyid Mahmud Tahir Ağa kaldı. Bunlara "Zanalızâdeler" dendi. Hacı Veli Ağazâde Seyyid Ahmed Efendi Atabeg müderrisi iken 1281'de [1864-65] ölüp oğlu ticaret reisi Seyyid Hacı Mehmed Emin Efendi 1338'de [1919-20], onun oğlu Yüzbaşı Mustafa Nazif Efendi de 1333'te [1914-15] şehit olarak öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: herkese açık ders veren
- siyâdet: seyyidlik, Peygamber soyundan gelme
- ammesi: halası
- mütevellid: doğmuş, dünyaya gelmiş
- sipâhi kethüdâsı: sipahilerin kahyası, yerel asker sınıfının yöneticisi
- ahz-ı ulûm: ilim öğrenme
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- müderris: medrese hocası
- medhûl: karışmış, bulaşmış
- takibât: kovuşturma
- mücâvir: bir kutsal yerde komşu olarak kalan
- vâ'iz: vaiz
- vazîfedâr: vakıftan maaş alan
- nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı: Peygamber soyunun başkanının vekili
- ma'zûl: görevden alınmış
- meclis-i a'yân: şehrin ileri gelenlerinin meclisi
- sahî: eli açık, cömert
- mevâlî: üst derece medrese hocaları
- zâ'im: büyük tımar (zeamet) sahibi
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
Zana Köyü ve Zanalızâde Ailesi
Ailenin çıktığı Zana, bugün Çiğdemlik adıyla anılır; köy Amasya, Taşova yolunun 12. kilometresinde yer alır. Köy mezarlığındaki çeşmenin Arapça kitabesinde yapıcı olarak "Halil bin Muhammed ez-Zûnî" yazılıdır ve tarih 1275'tir (1859). Kitabe böylece "Zanalı" anlamındaki nispet biçimini doğrudan verir; bu, maddedeki "Zanalızâde" adının köy adına dayandığını gösteren yerel bir izdir.
Maddede dikkat çeken yan, aynı ailenin iki yüz yılı aşkın bir süre Amasya'nın dinî ve idari kadrosunda yer almasıdır: Atabeg müderrisliği 1095'ten 1281'e uzanan tarihlerde bu soydan kişilerin adıyla geçer. Atabeg Medresesi'ni, Amasya'da 1322-1327 arasında vali olarak bulunan Atabey Nasıreddin Ahmed Bey yaptırmış ve bütün arazisini ona vakfetmiştir. Hâce Sultan tekkesi, Yakub Paşa vakfı ve metindeki öteki vakıflar hakkında Hüsameddin'in verdiği bilgi dışında kaynak bulunamadı.
Emîrler Olayı
Maddenin siyasi bakımdan en belirgin yeri, 1099'daki "Emîrler olayı"dır; metinde yalnızca adı geçer. Seyyid Ahmed Efendi'nin bu olaya karışıp Hicaz'a gitmesi, hacca gidişin hem ibadet hem de kovuşturmadan uzaklaşma yolu olduğunu düşündürür. Ancak bu yorum metinden çıkarımdır ve olayın ayrıntısına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Dönüşünde vakıf yöneticiliği, müderrislik ve vaizlik gibi birçok görevi birlikte yürütmesi, o dönemde vakıf gelirlerinin ve maaşlı hizmetlerin ayan çevresinde nasıl toplandığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Soyun Dalları
Madde, soyu üç ada ayırır: Şerifzâdeler (Şerif Mehmed Efendi ve Şerif Mehmed Paşa soyu), Bakırcızâdeler (Hacı Ahmed Efendi soyu) ve Zanalızâdeler (Mahmud Efendi soyu). Soyun son halkası olan Yüzbaşı Mustafa Nazif Efendi'nin 1333'te [1914-15] şehit düştüğü yazılıdır; metin yer ya da cepheyi belirtmez. Hubyarlı Ahmed Paşa ve Şerif Mehmed Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 192–192. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar
- "Çiğdemlik Köyü Çeşmesi", Tarihi Amasya Çeşmeleri (çevrimiçi katalog).