Amasyalıdır. “Kayabaşılı Örümcek”, ya’nî Ankebût Ahmed Paşa’dır. 1058 şa’bânının on birinci günü Amasya mutasarrıfı oldu. Kendisi Girit Harbi’yle meşgul olduğundan Amasyalı Sefer Ağa’yı mütesellim nasb etdi.
Şevvâl gurresinde Girit Harbi’nde yararlık gösteren sipâhi meşâhirinden Helvacı Mehmed Ağa evkâf-ı Sultâniyye mütevellîsi ve yirmi birinde mutasarrıf [104] Ahmed Paşa Anadolu beylerbeyi olduğundan Amasya sancağı, Dördüncü Haseki uhdesinden ref‘ edilip sâbık Şehr-i Zor Beylerbeyi Ahmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. "Kayabaşılı Örümcek", yani Ankebût Ahmed Paşa'dır. 1058 [1648] yılı şabanının on birinci günü Amasya mutasarrıfı oldu. Kendisi Girit Savaşı'yla meşgul olduğu için Amasyalı Sefer Ağa'yı mütesellim (vekil) atadı.
Şevvalin ilk günü Girit Savaşı'nda yararlılık gösteren ünlü sipahilerden Helvacı Mehmed Ağa Sultan vakıflarının mütevellisi oldu. Şevvalin yirmi birinde mutasarrıf Ahmed Paşa Anadolu beylerbeyi olunca Amasya sancağı Dördüncü Haseki'nin elinden alınarak eski Şehrizor Beylerbeyi Ahmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ankebût: örümcek
- mutasarrıf: sancağın gelirine ve yönetimine sahip kişi
- meşâhir: ünlüler
- evkâf-ı Sultâniyye: padişah vakıfları; Amasya'da Sultan Bayezid vakıfları
- uhde: birinin üzerinde, sorumluluğunda olan
- ref' edilmek: kaldırılmak, alınmak
Sancak Hasekiden Alınıyor
Bu kısa maddenin taşıdığı asıl haber son cümlesindedir: Amasya sancağı "Dördüncü Haseki uhdesinden ref' edilip" başka bir paşaya verilmiştir. Sultan İbrâhim 18 Receb 1058 [8 Ağustos 1648] tarihinde tahttan indirilmiş, on gün sonra öldürülmüştü. Onun döneminde hasekilere paşmaklık olarak dağıtılan eyalet ve sancakların yeni saltanatla birlikte geri alınması beklenen bir sonuçtur. Hüsameddin'in önceki maddelerde Amasya'nın "hakiki mutasarrıfı" dediği Telli Haseki Hümâşah Sultan, eşinin ölümünden sonra Eski Saray'a yerleşmiştir. Hüsameddin onu yine "Dördüncü Haseki" diye anar; bugünkü araştırmalar ise Hümâşah'ı Sultan İbrâhim'in sekizinci hasekisi olarak sayar.
Ankebût Ahmed Paşa'nın Anadolu Beylerbeyiliği
Hüsameddin, Ankebût Ahmed Paşa'yı bu maddede "Amasyalı" diye tanıtır; 4-43'teki maddede ise yalnızca "Kayabaşılı" demişti. Kayabaşı, on dokuzuncu yüzyıl ortasındaki kayıtlarda Amasya şehrinin bir parçası olarak görünür: 1840 nüfus sayımında köy, birkaç yıl sonraki temettuat sayımında ise mahalle olarak yazılmıştır. Bu da "Kayabaşılı" ile "Amasyalı" sıfatlarının birbiriyle çelişmediğini gösterir.
Ahmed Paşa'nın Anadolu beylerbeyiliğine getirilişi, o yıllarda Batı Anadolu'yu saran Celâlî hareketiyle birlikte düşünülmelidir. Halil İnalcık'ın maddesine göre IV. Mehmed'in saltanatının başında Anadolu Beylerbeyi Ahmed Paşa adında başka bir paşa, Celâlî reisi Haydaroğlu Mehmed'in üzerine gönderilmiş, Şâban 1058'de [Ağustos-Eylül 1648] Afyonkarahisar yakınlarında yenilmiş ve Katırcıoğlu Mehmed tarafından öldürülmüştü. Bunun üzerine 1 Ramazan 1058 [19 Eylül 1648] tarihli bir fermanla Ketenci Ömerpaşazâde Mehmed Paşa geniş yetkilerle Anadolu beylerbeyiliğine atanmıştı. Hüsameddin'e göre ise Ankebût Ahmed Paşa bu görevi bir ay kadar sonra, 21 Şevval'de almıştır. Kaynaklarda bu iki atama arasındaki ilişkiyi açıklayan bir kayda rastlanmadı. Öldürülen Ahmed Paşa ile Ankebût Ahmed Paşa'nın aynı kişi olmadığı açıktır, çünkü Ankebût Ahmed Paşa'nın sonraki yıllarda da görev yaptığı bilinmektedir.
Gerçekten de Ahmed Paşa'nın hayatı uzun sürdü. Hüsameddin bir sonraki yıl ona vezirlik verildiğini yazar; kitabının ilerleyen sayfalarında da onu Amasya ve Kayseri mutasarrıfı, Boğaz muhafızı ve sadaret kaymakamı olarak anar. Kandiye'nin fethinden sonra Girit eyaletinin beylerbeyiliğine Ankebût Ahmed Paşa getirilmiştir. Resmo'da ve Kandiye'de onun adını taşıyan camiler bulunuyordu.
Sultan vakıflarına mütevelli olan Helvacı Mehmed Ağa ile sancağın verildiği "eski Şehrizor Beylerbeyi Ahmed Paşa" hakkında ayrıca bilgi bulunamadı. Bu ikinci Ahmed Paşa, Hüsameddin'in 4-45'te 1058 muharreminde azledilmiş olarak Amasya'ya gelip Saluzcu köyünün öşrüyle geçindiğini yazdığı Şemsi Paşazâde Ahmed Paşa olmalıdır; ancak bir sonraki maddede Hüsameddin sancağın İğnecizâde Hoca Ahmed Paşa'ya geçtiğini yazar. Aynı adı taşıyan dört Ahmed Paşa'nın birkaç ay içinde art arda anılması, bu bölümün dikkatle okunmasını gerektirir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 573. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt, s. 581. https://amasya.bel.tr/uploads/e-kitap/kitap/1-4/files/basic-html/page581.html
- Selim Özcan, "H.1256 (1840) Tarihli Amasya Nüfus Defteri ile H.1260-1261 (1844-1845) Tarihli Amasya Temettuat Defterlerinin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi", Studies of the Ottoman Domain, 6/11 (2016).
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar