İranlıdır. “Acem Zemân Bey” demekle meşhûrdur. Sultân Murâd’ın Revân’dan aldığı yâdigârlardan biridir. 1058 senesi Cumâdelûlâsının yirmi yedinci günü Amasya beyi olup geldi.
Bu esnada Amasyalı Memikzâde Mustafa Efendi Anadolu Kazaskeri ve diğer Amasyalı Sıdkı Mustafa Efendi de reîsü’l-küttâb olmuşdu. Zemân Bey’in zamanında Sultân Bâyezîd İmareti Şeyhi Genceli Veli Bey oldukça bir nüfûz ve şöhret kazandı.
Receb gurresinde kibâr-ı mevâlîden Amasyalı Hayreddînzâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı oldu. Recebin on sekizinde Deli Sultân İbrâhim rezâletle tahtından indirilip yerine şehzâdesi yedi yaşında Dördüncü Sultân Mehmed Han çıkarıldı. Sultân İbrâhim sonra boğuldu. [103]
Bugün Amasya’da Sultân Bâyezîd Câmii imâm-ı evveli ve hatîbi Ahmed Efendi üzerinden hitâbet ref‘ edilip meşâhir-i huffâzdan şeyhü’l-kurra ders-i âm Hâfız Mehmed Efendi’nin tilmîzi kadızâde Abdurrahman Efendi hatîb oldu.
Birkaç gün sonra mütesellim sâbık Sarı Ali Bey füc‘eten vefât etdi. Mirlivâ Mehmed Zemân Bey, tebeddül-i saltanattan pek müteessir oldu. Çünkü Amasya sancağını Telli Haseki’ye verdiği peşin parasıyla almış, bunu çıkarmak için tayyârâtı çoğaltmışdı.
Bu yüzden halkın şikâyetleri Zemân Bey’in huzurunu selb ediyordu. Sivas Vâlisi İbşir Mustafa Paşa’nın kethüdâsı ve mûtemedi Amasyalı Sâlih Ağa idi. İbşir Paşa da, gem almazlardan biri idi.
Bunun için şikâyetler müsmir oldu. Şa’bânda Amasya sancağı Trabzon Beylerbeyi Ahmed Paşa’ya tevcîh edilip Zemân Bey’in verdiği paraları güme gitdi. Kendisi de gâib ve hâsir İstanbul’a avdet etdi.
Günümüz Türkçesiyle
İranlıdır. "Acem Zemân Bey" diye tanınır. Sultan Murad'ın Revan'dan getirdiği yadigârlardan biridir. 1058 [1648] yılı cemaziyelevvelinin yirmi yedinci günü Amasya beyi olarak geldi.
Bu sırada Amasyalı Memikzâde Mustafa Efendi Anadolu kazaskeri, yine Amasyalı Sıdkı Mustafa Efendi de reisülküttap (Divan kâtiplerinin başı) olmuştu. Zemân Bey'in zamanında Sultan Bayezid İmareti'nin şeyhi Genceli Veli Bey epeyce nüfuz ve ün kazandı.
Recebin ilk günü büyük mollalardan Amasyalı Hayreddînzâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı oldu. Recebin on sekizinde Deli Sultan İbrâhim rezaletle tahtından indirildi, yerine yedi yaşındaki şehzadesi Dördüncü Sultan Mehmed Han çıkarıldı. Sultan İbrâhim sonra boğuldu.
O gün Amasya'da Sultan Bayezid Camii'nin birinci imamı ve hatibi Ahmed Efendi'nin hatipliği elinden alındı; ünlü hafızlardan, kıraat âlimlerinin başı ve ders-i âm (büyük müderris) Hâfız Mehmed Efendi'nin öğrencisi Kadızâde Abdurrahman Efendi hatip oldu.
Birkaç gün sonra eski mütesellim Sarı Ali Bey ansızın öldü. Mirliva Mehmed Zemân Bey saltanat değişikliğinden çok etkilendi. Çünkü Amasya sancağını Telli Haseki'ye peşin para vererek almış, bu parayı çıkarmak için olağan dışı vergileri artırmıştı.
Bu yüzden halkın şikâyetleri Zemân Bey'in huzurunu kaçırıyordu. Sivas Valisi İbşir Mustafa Paşa'nın kethüdası ve güvendiği adamı Amasyalı Sâlih Ağa idi. İbşir Paşa da gem almazlardan biriydi.
Bunun için şikâyetler sonuç verdi. Şabanda Amasya sancağı Trabzon Beylerbeyi Ahmed Paşa'ya verildi ve Zemân Bey'in ödediği paralar boşa gitti. Kendisi de eli boş ve zarar etmiş olarak İstanbul'a döndü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Acem: İranlı
- yâdigâr: hatıra, birinden ya da bir olaydan kalan
- kazasker: Divan üyesi, kadı ve müderrislerin atamasına bakan en yüksek yargı görevlisi (Rumeli ve Anadolu olmak üzere iki tane)
- reîsü'l-küttâb: Divan kâtiplerinin başı, sonraki dönemde dışişlerine bakan görevli
- imâm-ı evvel: bir caminin birinci imamı
- hitâbet: hatiplik, cuma ve bayram hutbesini okuma görevi
- ref' edilmek: görevden alınmak
- meşâhir-i huffâz: ünlü hafızlar
- şeyhü'l-kurrâ: Kur'an kıraati okutanların başı
- tilmîz: öğrenci
- füc'eten: ansızın
- tebeddül-i saltanat: padişah değişikliği
- tayyârât: sabit olmayan, dönemlik ya da olağan dışı gelir ve vergiler
- selb etmek: alıp götürmek, gidermek
- mûtemed: güvenilen adam
- gem almaz: dizgin tanımayan, söz dinlemez
- müsmir: sonuç veren, verimli
- gâib ve hâsir: kaybetmiş ve zarara uğramış
Revan'dan Gelen Bir Bey
Mehmed Zemân Bey hakkında Hüsameddin'in verdiğinden fazlasına başka kaynaklarda rastlanmadı. Onu "Sultan Murad'ın Revan'dan aldığı yadigârlardan biri" diye tanıtması, IV. Murad'ın 1635 Revan seferini işaret eder. Kaynaklara göre Osmanlı ordusu 26 Temmuz 1635'te Revan önlerine gelmiş, on gün süren top atışından sonra Revan Beylerbeyi Emirgûneoğlu Tahmasbkulu Han kaleyi 8 Ağustos 1635'te teslim etmişti. Tahmasbkulu Han padişahın teveccühünü kazanmış, Sünnîliği benimseyip Yusuf adını alarak Osmanlı hizmetine girmiş, vezirliğe kadar yükselmişti. Zemân Bey'in de bu seferden sonra Osmanlı hizmetine geçen İranlılardan biri olduğu anlaşılır; ancak hangi yolla geldiği ve Bolu beyliğinden önceki görevleri belirlenemedi.
Satın Alınan Sancak
Maddenin en öğretici yanı, Zemân Bey'in Amasya'yı Telli Haseki'ye peşin para vererek alması ve bu parayı halktan çıkarmaya çalışmasıdır. Sultan İbrâhim'in gözdelerini haseki yaptığı, onlara yüklü haslar ayırdığı ve güzide eyalet ve sancakları paşmaklık olarak dağıttığı, vakanüvis Vecîhî'ye dayanarak bilinir. Böyle bir düzende sancağa gelen bey, gelirin sahibine ödediği parayı ve kendi kazancını halktan toplamak zorundaydı. Hüsameddin'in "tayyârâtı çoğaltmıştı" sözü bu baskının ifadesidir.
Saltanat değişikliğinin Zemân Bey'i neden bu kadar sarstığı da buradan anlaşılır. Sultan İbrâhim 18 Receb 1058 [8 Ağustos 1648] tarihinde tahttan indirildi; Kâtib Çelebi'nin Fezleke'deki kaydına göre 28 Receb [18 Ağustos] günü şeyhülislâm, sadrazam ve yeniçeri ağasının huzurunda cellat Kara Ali eliyle öldürüldü. Hüsameddin'in verdiği tahttan indirilme tarihi bugünkü araştırmayla tam olarak örtüşür. Padişahın düşüşüyle hasekilerin dönemi de kapandı; Telli Haseki, eşinin ölümünden sonra hamile olarak Eski Saray'a yerleşti ve Ekim 1648'de Şehzade Orhan'ı doğurdu. Sancağın gelirini satan kadın artık bir güç değildi; Zemân Bey'in ödediği paranın "güme gitmesi" bu yüzdendir. Bir sonraki maddede Hüsameddin, Amasya sancağının hasekinin elinden alındığını açıkça yazar.
Metinde Adı Geçen Amasyalılar
Memikzâde Mustafa Efendi'nin Anadolu kazaskerliği, Mehmet İpşirli'nin maddesinde Cemâziyelevvel 1058 [Haziran 1648] olarak verilir ve Hüsameddin'in kaydıyla örtüşür; aynı kaynağa göre üç ay içinde bu görevden alınmıştır.
Sıdkı Mustafa Efendi'nin hayatını Hüsameddin, kitabının biyografi cildinde ayrıca anlatır. Fethiye Mahallesi'nden, kadılar ailesinden gelen Sıdkı, bir süre ders okuttuktan sonra meslek değiştirip önceki maddelerde anılan Amasyalı Hoca Ahmed Paşa'nın divan kâtibi olmuş, oradan Divan-ı Hümayun kalemine geçmiş, Bayram Paşa'nın sadaretinde 1047'de [1637] reisülküttap olmuştu. Biyografiye göre üçüncü reisülküttaplığı 1058 recebinde, Sultan İbrâhim'in tahttan indirilip IV. Mehmed'in tahta çıktığı olayda gerçekleşmiştir. Bu maddede ise Sıdkı'nın reisülküttaplığı cemaziyelevvelde "olmuşdu" diye geçer; iki kayıt arasında birkaç haftalık bir fark vardır. Aynı biyografide İbşir Mustafa Paşa'nın kethüdasının Amasyalı Sâlih Ağa olduğu da yazılıdır; Hüsameddin'in bu maddedeki bilgisi kendi biyografi cildiyle tutarlıdır.
Zemân Bey'in yerine sancağın verildiği "Trabzon Beylerbeyi Ahmed Paşa" konusunda Hüsameddin'in kendi içinde bir karışıklık vardır. O sırada Trabzon beylerbeyi olan Ahmed Paşa, bir önceki maddelere göre İğnecizâde Hoca Ahmed Paşa'dır; ancak bir sonraki maddede sancağın şabanın on birinde "Kayabaşılı Örümcek", yani Ankebût Ahmed Paşa'ya verildiği yazılır. Hoca Ahmed Paşa'nın Amasya'ya üçüncü kez gelişi ise Hüsameddin'e göre ancak 1058 şevvalinin sonlarındadır.
Sultan Bayezid İmareti şeyhi Genceli Veli Bey, kadı Hayreddînzâde İbrâhim Efendi, Sultan Bayezid Camii hatipleri Ahmed Efendi ve Kadızâde Abdurrahman Efendi ile Hâfız Mehmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar