Amasyalıdır. Hâce Ahmed Paşa’nın kölesi iken i’tâk edib Hacızâde Sarı Mehmed Ağa’nın kerîmesi Havva Hânım ile tezvîc eylediği Rus Rıdvân Ağa’nın mahdûmudur. Havva Hanımdan 1060’da Amasya’nın Hâtunîye Mahallesi’nde doğdu.
1069’da maktûl olan pederi 1058’de i’tâk ve tezvîc [599] edildiği Amasya sicilâtında mestûr iken Sivas vâlîsi Sührab Mehmed Paşa bunu hüsn ü cemâline binâ’en köle şeklinde kendi dâ’iresine alıp 1075’de Silahdâr Hüseyin Paşa’ya takdîm etmesi, sâhib-i terceme hakkında bir ni’met-i mahz olup 1076’da Hüseyin Paşa tarafından enderûn-ı hümâyûna takdîm ü çerâğ edildi. Orada “Sührablı” dendi.
Enderûnda terbiye görüp tefeyyüz ederek hâs odabaşı, ser-kâtibi, güğümbaşı oldu. 1090 cumâdelûlâsının on altıncı günü hazîne-i hümâyûn kethüdâsı olarak enderûnda büyük bir nüfûz ve ikbâle erdi. 1099 senesi muharreminde Sultân Süleyman Hân-ı Sânî cülûsunda vezâretle Basra ve müte’âkiben Musûl vâlîsi olarak İstanbul’dan uzaklaşdırıldı.
Fakat Amcazâde Hüseyin Paşa’nın dâmâdı olduğu münâsebetle Köprülülere intisâbı vardı. 1101’de, Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa’nın sadâretinde celb edilip Boğaz Muhâfızı ve Halep vâlîsi, 1102’de Sakız Muhâfızı oldu. [600]
1103 senesi rebîülahirinde kayınpederinin kâ’im-makâmlıkdan azlini müte’âkib Sayda valiliğine gönderildi. 1105’de Bozcaada muhâfızı ve senesi âhirinde Diyârbekir vâlîsi olup 1106 senesi evâhirinde isnâd-ı rehâvetle azledilerek vezâreti ref’ ve yevmî 300 akçe tekâ’üd ulûfesi i’tâ edildi.
1109 senesi rebîülevvelinin ikinci günü sadr-ı a’zam olan kayınpederi Amcazâde Hüseyin Paşa’nın sâye-i ikbâlinde ibkâ-yı vezâretle Hânya muhâfızı, 1110 senesi evâ’ilinde nişâncı olarak İstanbul’a geldi. 1114 rebîülahirinde kayınpederinin sadâretden isti’fâ etmesi üzerine bir mâh sonra sânîyen tekâ’üde sevk edilip Kadıköyü’nde sakin oldu. 1115 senesi rebîülevvelinde Şeyhülislâm es-Seyyid Feyzullah Efendi’nin aleyhinde kıyâm eden cemiyyet-i askeriyyenin talebiyle İstanbul’da sadâret kâ’im-makâmı ve Feyzullah Efendi’nin şehâdeti ve Sultân Ahmed Hân-ı Sâlisin cülûsu üzerine rebîülahirin dokuzuncu günü sadr-ı a’zam oldu.
Tam üç ay makâm-ı sadâreti işgâl edib, sene-i mezbûre recebinin [601] dokuzuncu günü azl ve Sakız’a nefy edilip 1116’da İnebahtı muhâfızı oldu. Orada bir buçuk yıl kadar ifâ-yı vazife edib 1117 senesi cumâdelahiresinin dokuzuncu günü vefât etdi.
Müdebbir, metîn bir zât-ı behîn idi. Biraz da tok sözlü, hodkâm idi. Boyu kısa ve şişmanca olduğundan “Kavanoz” lakâbını almıştı. Halîlesi Ayşe Hânım binti Amcazâde Hüseyin Paşa’dır. Vefâtıyla beraber mâl ü menâli müsâdere edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hâce Ahmed Paşa'nın kölesi iken azat edilip Hacızâde Sarı Mehmed Ağa'nın kızı Havva Hanım'la evlendirilen Rus Rıdvân Ağa'nın oğludur. 1060'da [1650] Amasya'nın Hatuniye Mahallesi'nde Havva Hanım'dan doğdu.
1069'da [1658-59] öldürülen babasının 1058'de [1648] azat edilip evlendirildiği Amasya mahkeme kayıtlarında yazılı iken, Sivas valisi Sührab Mehmed Paşa onu yakışıklılığı ve güzelliği yüzünden köle gibi kendi çevresine aldı. Bunun 1075'te [1664-65] Silahdar Hüseyin Paşa'ya sunulması, bu maddenin sahibi için tam bir nimet oldu; 1076'da [1665-66] Hüseyin Paşa tarafından Enderun-ı Hümâyun'a sunulup çırak edildi. Orada "Sührablı" diye anıldı.
Enderun'da eğitim görüp ilerleyerek has odabaşı, baş kâtip ve güğümbaşı oldu. 1090 cemâziyelevvelinin on altıncı günü [1679] hazine kethüdası olarak Enderun'da büyük bir nüfuz ve talihe erişti. 1099 muharreminde [1687-88] Sultan İkinci Süleyman Han'ın tahta çıkışında vezirlikle önce Basra, ardından Musul valisi olarak İstanbul'dan uzaklaştırıldı.
Ancak Amcazâde Hüseyin Paşa'nın damadı olduğu için Köprülülere bağlılığı vardı. 1101'de [1689-90] Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa'nın sadrazamlığında çağrılıp Boğaz muhafızı ve Halep valisi, 1102'de [1690-91] Sakız muhafızı oldu.
1103 rebîülâhirinde [1691-92] kayınpederinin kaymakamlıktan alınmasının ardından Sayda valiliğine gönderildi. 1105'te [1693-94] Bozcaada muhafızı, yılın sonunda Diyarbekir valisi oldu. 1106 yılı sonlarında [1695] gevşek davranışı gerekçesiyle görevden alındı, vezirliği kaldırıldı ve günlük 300 akçe emeklilik ulûfesi bağlandı.
1109 rebîülevvelinin ikinci günü [1697] sadrazam olan kayınpederi Amcazâde Hüseyin Paşa'nın talihinin gölgesinde vezirliği geri verilerek Hanya muhafızı, 1110 başlarında [1698] nişancı olarak İstanbul'a geldi. 1114 rebîülâhirinde [1702] kayınpederinin sadaretten istifa etmesi üzerine bir ay sonra ikinci kez emekliye çıkarılıp Kadıköyü'nde oturdu. 1115 rebîülevvelinde [1703] Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi'ye karşı ayaklanan asker topluluğunun isteğiyle İstanbul'da sadaret kaymakamı oldu. Feyzullah Efendi'nin öldürülmesi ve Sultan Üçüncü Ahmed Han'ın tahta çıkması üzerine rebîülâhirin dokuzuncu günü sadrazam oldu.
Tam üç ay sadaret makamında kalıp aynı yılın recebinin dokuzuncu günü görevden alındı ve Sakız'a sürüldü. 1116'da [1704-05] İnebahtı muhafızı oldu. Orada bir buçuk yıl kadar görev yapıp 1117 cemâziyelâhirinin dokuzuncu günü [1705] vefat etti.
Tedbirli, sağlam, değerli bir kişiydi. Biraz da sert sözlü ve bildiğini yapan biriydi. Boyu kısa ve şişmanca olduğundan "Kavanoz" lakabını almıştı. Eşi Ayşe Hanım, Amcazâde Hüseyin Paşa'nın kızıdır. Ölümüyle birlikte mal ve mülküne el konuldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- i'tâk: köleyi azat etmek
- tezvîc: evlendirme
- sicilât: mahkeme kayıtları
- hüsn ü cemâl: güzellik, yakışıklılık
- ni'met-i mahz: tam bir nimet, büyük bir talih
- enderûn-ı hümâyûn: sarayın iç bölümü; padişaha hizmet edecek devlet adamlarının yetiştirildiği okul
- takdîm ü çerâğ: sunmak ve çırak edinmek
- has odabaşı, güğümbaşı: Enderun'da yükselme basamaklarındaki görevler
- hazîne-i hümâyûn kethüdâsı: padişah hazinesinin yöneticisi
- cülûs: tahta çıkış
- muhâfız: bir kale ya da eyaletin korunmasından sorumlu vali
- kâ'im-makâm: vekil; sadrazam vekili (kaymakam)
- isnâd-ı rehâvet: gevşek, ihmalkâr davranmakla suçlama
- tekâ'üd ulûfesi: emeklilik maaşı
- nişancı: fermanlara padişah tuğrasını çeken, devlet yazışmalarının başındaki üst düzey memur
- nefy: sürgün
- hodkâm: bildiğini yapan, dediğinden dönmeyen
- mâl ü menâl: mal ve mülk
Kimdir Bu Paşa
Madde, Osmanlı tarihinde Kavanoz Ahmed Paşa, Sührablı Ahmed Paşa ve Nişancı Ahmed Paşa adlarıyla anılan sadrazamı konu alır. Kavanoz lakabı kısa boylu ve şişman oluşundan, Sührablı adı Sivas valisi Sührab Mehmed Paşa'nın yetiştirmesi olmasından gelir. Nişancı unvanı ise uzun süre nişancılık görevinde kalmasından kaynaklanır.
Kökeni konusunda iki ayrı anlatım vardır. Zeyl-i Hadîka yazarı Dilâverzâde Ömer, onun Silahdar Hüseyin Paşa'nın azatlı kölelerinden ve Rus asıllı olduğunu yazar. Hüsâmeddin ise onu Amasyalı bir azatlı köle babanın oğlu olarak tanıtır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki madde bu ikinci bilgiyi de "Hüseyin Hüsâmeddin'e göre" diyerek aktarır ve kaynakçasında Hüsâmeddin'in Nişancılar Durağı adlı eserini (İSAM, nr. 63810) anar. Kimi kaynaklarda Rus yerine Ruten asıllı denir.
İki anlatım Amasya bağında birbirini tamamlar. Ansiklopedi maddesi, babasının 1069'daki (1658) Abaza Hasan isyanında öldürülmesi üzerine genç Ahmed'in Sivas valisi Sührab Mehmed Paşa'nın himayesine girdiğini yazar. Hüsâmeddin'in verdiği ayrıntı, yani babasının bir Amasyalı ailenin kızıyla evlendirilmiş azatlı bir köle olduğu ve bunun Amasya mahkeme kayıtlarında yazılı bulunduğu bilgisi, ansiklopedide yer almaz. Doğum yılı olarak verilen 1060 (1650), paşanın elli yaşını geçmiş olarak öldüğü bilgisiyle çelişmez.
Saray ve Valilik Yılları
Hüsâmeddin'in kronolojisi ansiklopedi maddesiyle büyük ölçüde örtüşür. İkisinde de Silahdar Hüseyin Paşa'ya 1075'te sunulur, ertesi yıl Enderun'a girer, 1090'da hazine kethüdası olur. II. Süleyman'ın tahta çıkışından sonra Basra ve Musul valiliği yapar, Amcazâde Hüseyin Paşa'nın kızıyla evlenir, 1101'de Halep valiliğinden Boğaz muhafızlığına getirilir. Bozcaada ve Diyarbekir görevlerini Hüsâmeddin 1105'e, ansiklopedi 1106'ya koyar. Elmas Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı sırasında emekli edilir. Kayınpederi Amcazâde Hüseyin Paşa 1697'de sadrazam olunca Girit'te Hanya'da görev yapar ve 1110'da (1698-99) eşinin devreye girmesiyle merkeze çağrılıp nişancı yapılır. Amcazâde'nin görevden ayrılması üzerine tekrar emekliye çıkarılıp mallarına el konulur. Bir süre kayınpederinin Anadoluhisarı'ndaki yalısında oturur, bu sırada İstanbul Gümrüğü'nden günlük 400 akçe gelir bağlanır.
Edirne Vakası ve Sadrazamlık
Ahmed Paşa'yı tarihe geçiren olay, Temmuz 1703'te çıkan Edirne Vakası'dır. İstanbul'daki kapıkulu askerleri, Edirne'deki Sultan II. Mustafa'ya ve onun baş danışmanı Şeyhülislâm Feyzullah Efendi'ye karşı ayaklanmış; 10 Ağustos 1703'te yaklaşık otuz bin kişilik bir ordu Edirne üzerine yürüme kararı almıştır. İsyancılar Ahmed Paşa'yı önce sadaret kaymakamlığına, bir ay kadar sonra sadrazamlığa getirdiler ve onunla birlikte İstanbul'dan Edirne'ye hareket ettiler. Silivri ve Çorlu'da yapılan toplantıda II. Mustafa'nın tahttan indirilmesi kararlaştırıldı. Kimin padişah olacağı konusunda tartışma çıkmış, bir ara Sokulluzâdelerden birinin tahta çıkarılması bile düşünülmüş, sonunda Şehzade Ahmed üzerinde anlaşılmıştı. Ahmed Paşa, Edirne muhafızı Moralı Hasan Paşa'ya haber göndererek Şehzade Ahmed'e biat edilmesini istedi, ardından kendisi de biat etti. Meşru sadrazam Râmi Mehmed Paşa o sırada kaçıp ortadan kayboldu. III. Ahmed'in tahta çıkışından sonra Ahmed Paşa'ya mühür gönderilerek sadrazamlığı resmîleşti (9 Rebîülâhir 1115 / 22 Ağustos 1703). Hüsâmeddin'in "rebîülâhirin dokuzuncu günü" tarihi bununla uyuşur.
Kısa sadareti sırasındaki uygulamaları, çağdaşı Silahdar Mehmed Ağa'nın kaleminden olumsuz biçimde nakledilir: saray mutfağının yiyecek ve içeceğini kesmesi, rüşvet kapısını açıp iki ayda bir mansıbı üç kişiye satması ve kendini adeta "firavun" gibi göstermesi. İstanbul'a gelen Rus elçisini kabul ederken, sulh şartlarına aykırı kale yapımını gerekçe göstererek sert davrandığı da nakledilir. Silahdar, Ahmed Paşa'yı cahil ve sefih olarak niteler; divan günlerinde süslü kallavilerle, öteki günlerde rengârenk kavuklarla ve telli pullu elbiselerle görünmesini de azil gerekçeleri arasında sayar.
Padişah onu görevden almanın yollarını aramaya başlamış, ulemanın da devreye girmesi ve Şeyhülislâm İmâm-ı Sultânî Mehmed Efendi'nin vezirliğin hakkını veremediğini söylemesi üzerine sadaret mührü 8 Receb 1115'te (17 Kasım 1703) elinden alınmıştır. Yerine Damad Hasan Paşa getirilmiş, Ahmed Paşa 9 Receb'de (18 Kasım) vezirliği kaldırılarak Sakız'a sürülmüştür. Hüsâmeddin'in "recebin dokuzuncu günü" kaydı bu sonuncu tarihe karşılık gelir. Azledilince şaşkına dönüp "Ben olmasaydım fitne sönmez ve cülûs vuku bulmazdı" diyerek kendini savunduğu aktarılır. Yeni sadrazamın ona, isyan sırasında ele geçen malları saklamayıp hazineye teslim ederse zarar görmeyeceğini söylediği de nakledilir.
Ölümü
Sakız'dan sonra Ahmed Paşa, 15 Şâban 1116'da (13 Aralık 1704) vezir rütbesiyle İnebahtı muhafızlığına atandı. Hüsâmeddin de İnebahtı'da bir buçuk yıl kadar görev yaptığını yazar. Ölüm tarihinde kaynaklar ayrışır. Hüsâmeddin 1117 cemâziyelâhirinin dokuzuncu gününü verir. Ansiklopedi maddesine göre ölüm haberi 9 Cemâziyelevvel 1117'de (29 Ağustos 1705) İstanbul'a ulaşmıştır; bir başka kayda göre haber aynı yılın receb ayında (Ekim-Kasım 1705) gelmiştir. Kimi kaynaklarda ölüm tarihi Eylül 1705 olarak geçer. Paşanın elli yaşını geçmiş olarak öldüğü bildirilir. Hammer onu rüşvet almakla suçlar. Hüsâmeddin ise "müdebbir ve metin" bir zat olarak niteledikten sonra sert sözlülüğünü de anar.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 187–187. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar
- Silâhdar Mehmed Ağa, Nusretnâme; Dilâverzâde Ömer, Zeyl-i Hadîka; J. von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi: yukarıdaki ansiklopedi maddesinin kaynakçasından dolaylı olarak aktarılmıştır.
Diğer kaynaklar