Merzifonludur. Vüzerâdan ve Vidin ser-askeri iken 1152’de maktûlen vefât eden Merzifonî Tuz Mehmed Paşa mahdûmudur. Pederinin i’dâmında Merzifon’a gelip hayli müddet menkûb oldu. 1171’de Gümüş madeni emini olarak temâyüz etdi.
1175’de Merzifon voyvodası olarak 1178’de sevkiyat işlerinde ibrâz-ı hizmet edib kapıcıbaşı, 1180 senesi cumâdelâhiresinde bâ-rûtbe-i mîr-i mîrâni, Van muhâfızı ve 1181 senesi saferinde Amasya mutasarrıfı olup harbe me’mûren Rumeli’ne gitdi.
1182 senesi rebîülevvelinde Ruslara esir olup nekbet gördü. 1184’de esâretden tahlis edilerek Merzifon’a geldi. 1187’de Adana, 1188 senesi evâhirinde sânîyen Van Beylerbeyi olup 1191 hudûdunda ma’zûlen vefât etdi. Secî, talihsizdi.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Vezirlerden olup Vidin serdarı iken 1152'de [1739-40] öldürülerek vefat eden Merzifonlu Tuz Mehmed Paşa'nın oğludur. Babasının idamı üzerine Merzifon'a gelip uzun süre sürgün hayatı yaşadı. 1171'de [1757-58] Gümüş madeni emini olarak temayüz etti.
1175'te [1761-62] Merzifon voyvodası oldu; 1178'de [1764-65] sevkiyat işlerinde hizmet göstererek kapıcıbaşı oldu. 1180 yılı cemaziyelahiresinde mîrimîranlık rütbesiyle Van muhafızı, 1181 yılı safer ayında Amasya mutasarrıfı olup savaşa memur edilerek Rumeli'ne gitti.
1182 yılı rebiülevvelinde Ruslara esir düşerek felaket gördü. 1184'te [1770-71] esaretten kurtarılıp Merzifon'a geldi. 1187'de [1773-74] Adana'ya, 1188 yılı sonlarında ikinci kez Van beylerbeyi olup 1191 [1777-78] sınırlarında görevden alınmış olarak öldü. Huyu ve talihi kötüydü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ser-asker: ordu komutanı, serdar
- maktûlen vefât: öldürülerek ölmek
- i'dâm: idam, öldürülme
- menkûb: felakete uğramış, sürgün ve zor durumda kalmış kişi
- emîn: bir madenin ya da gelirin yöneticisi
- voyvoda: bir yerin vergi ve düzenini gören yönetici
- mîr-i mîrân: beylerbeyi rütbesi
- nekbet: felaket, kötü talih
- tahlis: kurtarılma
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- secî: huy, mizaç
Babanın İdamından Sonra
Kaydın dikkat çeken yanı, babanın idamıyla başlayan sürgünün ardından oğlun yeniden devlet hizmetine dönmesi ve Merzifon voyvodalığından Van, Amasya ve Adana gibi merkezlerdeki görevlere uzanan bir yol izlemesidir. Hüsameddin bu hayatı "talihsiz" diye niteler ve gerekçesini vermez; Rusların eline düşmesi ve görevden alınmış olarak ölmesi bu hükmün dayanağı sayılabilir.
Esaret, 1768'de başlayıp 1774'te Küçük Kaynarca Antlaşması'yla sona eren Osmanlı-Rus savaşı dönemine denk gelir. Esaret ve kurtuluş tarihlerini başka bir kaynakla karşılaştırma imkânı bulunamadı; Hüsameddin'in verdiği 1182 yılı rebiülevvel ayı savaşın fiilen başladığı döneme çok yakın olduğundan bu tarih ayrıca doğrulanmalıdır. Ahmed Paşa'nın Amasya mutasarrıflığı 1181'dedir; Amasya sancağının Canikli Hacı Ali Paşa'ya mâlikâne verildiği 1772'den önceye rastlar.
Tuz Mehmed Paşa ve oğluna dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Adı yaygın olarak anılan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ile aralarında bir bağ kurulmamıştır.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 209–209. amasya.bel.tr