Amasya Mevlevihanesi'nin şeyhliği ve mesnevîhanlığı kuşaklar boyu es-Seyyid el-Hâc Ahmed Sâlim Dede'nin ailesinin elindeydi: babası Mehmed Sâbit Dede, dedesi Mehmed Kâmî Dede ve onların ataları bu görevleri yürütmüştü. Bu Mevlevî çelebisi XIX. yüzyılın ilk yarısında tekkenin postuna kendisi oturdu, şehrin meclislerinde de görev aldı ve 1254 (1838-39) yılında öldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar maddesinin daha ilk cümlesinde onu "Amasya'nın şu'arâ ve urefâsından", yani şairlerinden ve irfan sahiplerinden biri olarak tanıtır, sonunda da "şâir, zarîf, hâtır-şinâs bir çelebi" der. Bu çelebinin şiirlerinden bir örnek bilinmiyor. Mevlevî terimlerinin açıklandığı Ahmed Sâlim Dede Efendi-Mevlevî Şeyhi es-Seyyid el-Hâc sayfası maddeyi olduğu gibi verir.

Hüsameddin'in Kaydı

Madde altıncı ciltte ve iki paragraftan ibarettir:

Ahmed Sâlim Dede Efendi-Mevlevî Şeyhi es-Seyyid el-Hâc Amasya'nın şu'arâ ve urefâsından meşâyih-i mevlevîyeden es-Seyyid Mehmed Sabit Dede bin es-Seyyid Mehmed Kamî Dede bin eş-Şeyh Ahmed Dede Efendi'nin mahdûmudur. Amasya ve Konya'da tahsîl-i ilm ü marifet ve adâb-ı mevlevîyeyi tekmil ederek 1238'de pederinin vefâtı üzerine mesnevî-hân ve 1243'de ammizâdesi eş-Şeyh Mehmed Efendi'nin vefâtı ile Amasya mevlevî-hânesi şeyhi oldu. 1248'de a'yân-ı meclis ve 1251'de idare meclis a'zâsı olup 1254'de vefât etdi. Urefâ ve udebâdan şâir, zarîf, hâtır-şinâs bir çelebi idi. Mahdûmu Mustafa Sakıp Dede olup 1281'de ve bunun mahdûmu Ahmed Arif Dede 1313'de vefât etdi.

Günümüz Türkçesine aktarıldığında: Amasya'nın şairlerinden ve irfan sahiplerinden, Mevlevî şeyhlerinden es-Seyyid Mehmed Sâbit Dede'nin oğludur; Sâbit Dede, es-Seyyid Mehmed Kâmî Dede'nin, o da Şeyh Ahmed Dede Efendi'nin oğludur. Amasya'da ve Konya'da ilim öğrenip Mevlevî âdabını tamamladı. 1238'de babasının ölümü üzerine mesnevîhan, 1243'te amcasının oğlu Şeyh Mehmed Efendi'nin ölümüyle Amasya Mevlevihanesi'nin şeyhi oldu. 1248'de şehrin ileri gelenler meclisine, 1251'de idare meclisine üye oldu ve 1254'te öldü. İrfan ve edep sahiplerinden, şair, zarif, gönül gözeten bir çelebiydi. Oğlu Mustafa Sâkıb Dede 1281'de, onun oğlu Ahmed Ârif Dede 1313'te öldü.

Ailesi ve Tekke

Hüsameddin'in başka maddeleri ailenin geçmişini daha geriye götürür. Babası Sâbit Mehmed Dede'nin maddesinde soy şöyle sayılır: Sâbit Dede, 1227'de ölen Amasya Mevlevihanesi şeyhi Kâmî Mehmed Dede'nin, o Gavsî Ahmed Dede'nin, o Saîd İbrâhim Dede'nin, o da Ebû Saîd Ahmed Dede'nin oğludur; en başta Hacı Mehmed Çelebi vardır. Hüsameddin ailenin, Amasya'nın erken Mevlevî şeyhlerinden Şeyh Cû'î Mehmed Dede'nin soyundan geldiğinin "mervî", yani rivayet edildiğini de ekler. Ebû Saîd Ahmed Dede'nin maddesine göre bu kola "Hacıoğulları" ya da "Hacı Dedezâdeler" denmiştir. Şeyh Cû'î'nin kurduğu tekke ve ailenin oradaki mesnevîhanlığı Şeyh Cui Baba Türbesi yazısında, Cû'î'nin kendisi Cû'î Mehmed Çelebi sayfasında anlatılmıştır.

Ahmed Sâlim Dede'nin şeyhliğe gelişi, aynı ailenin iki kolu arasındaki bir çekişmenin içindedir. Babası Sâbit Dede, 1227'de kendi babası ölünce Mevlevihane şeyhi olmuş, ama Hüsameddin'e göre babasının amcazâdesi Hüseyin Dede'nin oğlu es-Seyyid Mehmed Dede'nin girişimleriyle bir yıl sonra görevden alınmış ve Konya'ya gitmiştir. Mehmed Dede bundan sonra uzun yıllar şeyhlik etmiştir. Sâlim Dede ancak onun ölümünden sonra posta oturabilmiş, kendisinden sonra da şeyhlik yeniden Hüseyin Dede koluna, Hasan Dede'ye ve kardeşi Ali Rızâ Dede'ye geçmiştir. Hüsameddin'in kitabını yazdığı yıllarda tekkenin şeyhi bu koldan Cemâleddin Mehmed Dede idi.

Kaynakların Durumu

Ailenin bu yıllarına dair üç kayıt birbirini tutmaz. Ahmed Sâlim Dede'nin maddesi babasının 1238'de öldüğünü, Sâlim'in de 1243'te amcazâdesi Şeyh Mehmed Efendi ölünce şeyh olduğunu söyler. Babası Sâbit Dede'nin kendi maddesi ise Sâbit'in Konya'da uzun süre kaldıktan sonra 1243'te öldüğünü yazar. Kitabın birinci cildinde, Amasya tekkelerinin şeyhlerini sayan bölümde ise Sâbit Dede'nin Şeyh Cû'î mesnevîhanı iken 1228'de öldüğü, Seyyid Mehmed Dede'nin on beş yıl kadar şeyhlik ettikten sonra 1244'te Konya'dan dönerken öldürüldüğü ve yerine "Sâbit Dedezâde es-Seyyid Ahmed Sâlim Dede"nin geçtiği kaydedilir.

Böylece babanın ölümü için 1228, 1238 ve 1243; Sâlim Dede'nin şeyhliğe gelişi için 1243 ve 1244 tarihleri ortaya çıkar. Seyyid Mehmed Dede'nin şeyhliğinin "on beş sene kadar" sürdüğü bilgisi, 1228 ile 1243-44 arasındaki süreye uyar; Sâbit Dede'nin 1228'de ölmüş olması ise onun Konya'da uzun yıllar yaşadığı anlatısıyla bağdaşmaz. Hangi tarihin doğru olduğunu bu kayıtlardan çıkarmak mümkün değildir. Seyyid Mehmed Dede'nin ölümünün maddede sıradan bir "vefât" olarak, birinci ciltte ise yolda öldürülme olarak anlatılması da ayrı bir farktır.

Şiiri

Hüsameddin, Sâlim Dede'yi iki kez şair diye anar ve babası Sâbit Dede için de "urefâ-yı Mevleviyyeden şâir, edîb" der. Ne babanın ne oğlun maddesinde bir beyit aktarılmıştır; bir divan ya da manzume adı da geçmez. Sâlim Dede'ye ait tek bir dize bile bulunamamıştır.

Kronoloji

1227 (1812): Dedesi Kâmî Mehmed Dede ölür; babası Sâbit Dede kısa bir süre şeyh olur.

1238 (1822-23): Kendi maddesine göre babasının ölümü üzerine mesnevîhan olur.

1243-1244 (1827-29): Amasya Mevlevihanesi şeyhi olur.

1248 (1832-33): Şehrin a'yân meclisine girer.

1251 (1835-36): İdare meclisi üyesi olur.

1254 (1838-39): Ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar