Amasyalıdır. Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın müsakkafât defterinde görüldüğü üzere Amasyalı Memi Dedezâde Memi Çelebi mahdûmudur. İbtidâ Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın dâ’iresine girip ağalarından oldu. Bir müddet kapıcılar kethüdâsı olup nüfuz ve servet kazandı.
Fâzıl Ahmed Paşa’nın teveccühâtını da kazanıp 1078’de kethüdâ-yı sadr-i âlî oldu. Ancak ba’zı harekâtı paşayı şüphelendirdiğinden iki yıl sonra ma’zûl ve kapıcıbaşılıkla [38] devr-i hizmet ederek 1087 şa’bânında Kara Mustafa Paşa sadr-ı a’zam oldukta sipâhiler ağası ve 1088 evâilinde sânîyen kethüdâ-yı sadr-ı âlî oldu.
1090 evâilinde ikinci defa dûçâr-i azl olup menkûbane kaldı.1095 muharreminde Bayburtluzâde Kara İbrâhim Paşa Sadr-ı a’zam oldukta efendilikle tersâne emîni, ba’dehû defterdâr-ı şıkk-ı sânî olduysa da 1099’da mütekâ’id olup 1102’de “kudvetü’l-a’yân Mehmed Efendi bin Memi Çelebi” diye mütekâ’idîn defterinde görüldü. Ba’dehû vefât etdi.
Müdebbir, sâhib-i ilm ü irfân ricâlden olup gâliben biraz mütekebbir olduğundan efendilerini gücendirmiş ve bu yüzden terakkî edememişdir. Mahdûmları Mustafa, İbrâhim, Hasan Ağalardır. Mustafa Ağa, mu’ahharan divân-ı hümâyûn küttâbı zümresine iltihâk ederek hâcegân-ı divân-ı hümâyûndan re’isül küttâb Mustafa Efendi diye meşhûr oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın müsakkafât defterinde görüldüğü üzere Amasyalı Memi Dedezâde Memi Çelebi'nin oğludur. Önce Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın çevresine girip ağalarından oldu. Bir süre kapıcılar kethüdası olarak nüfuz ve servet kazandı.
Fâzıl Ahmed Paşa'nın ilgisini de kazanıp 1078'de [1667-68] sadrazam kethüdası oldu. Ancak bazı hareketleri paşada kuşku uyandırdığından iki yıl sonra görevden alındı. Kapıcıbaşılık görevini yürüttükten sonra, 1087 Şaban'ında [1676] Kara Mustafa Paşa sadrazam olunca sipahiler ağası, 1088 başında [1677] da ikinci kez sadrazam kethüdası oldu.
1090 başında [1679] ikinci kez görevden alınıp sürgün gibi bir hâlde kaldı. 1095 Muharrem'inde [1683-84] Bayburtluzâde Kara İbrâhim Paşa sadrazam olunca efendi sıfatıyla tersane emini, sonra ikinci şık defterdarı oldu. 1099'da [1687-88] emekliye ayrıldı ve 1102'de [1690-91] emekliler defterinde "ileri gelenlerin önderi Mehmed Efendi bin Memi Çelebi" diye kayıtlı görüldü. Sonra öldü.
Tedbirli, ilim ve irfan sahibi ileri gelenlerdendi; çoğu zaman biraz kibirli olduğundan efendilerini gücendirmiş, bu yüzden yükselememiştir. Oğulları Mustafa, İbrâhim ve Hasan Ağalardır. Mustafa Ağa sonradan divan-ı hümâyun kâtipleri arasına katıldı ve divan-ı hümâyun hocalarından reisülküttâb Mustafa Efendi diye ünlendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- müsakkafât defteri: çatılı yapıların (ev, dükkân gibi) kaydını tutan defter
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadrazamın kâhyası, yani en yakın yardımcısı
- kapıcılar kethüdası, kapıcıbaşı: saray kapıcılarının üst görevlileri
- sipâhiler ağası: kapıkulu sipahi bölüklerinin komutanı
- tersâne emîni: donanma tersanesinin yöneticisi
- defterdâr-ı şıkk-ı sânî: ikinci şık defterdarı (maliye yöneticilerinden biri)
- ma'zûl, azl: görevden alınmış, görevden alma
- menkûb: sürgüne ya da gözden düşmeye uğramış
- mütekâ'id: emekli
- reîsülküttâb: divanın yazı işlerini yürüten baş kâtip
- mütekebbir: kibirli
Köprülüler ve Amasya
Memi Çelebi'nin oğlu Mehmed Efendi'nin yükseldiği çevre Köprülü ailesidir. Fâzıl Ahmed Paşa, Amasya'ya bağlı Vezirköprü'de 1635'te doğmuş, Köprülü Mehmed Paşa'nın oğludur ve 30 Ekim 1661'den 3 Kasım 1676'ya kadar on beş yıl sadrazamlık yapmıştır. Kara Mustafa Paşa ise küçük yaşta yetim kalmış ve o sırada Amasya sancak beyi olan Köprülü Mehmed Bey'in himayesinde, onun çocuklarıyla birlikte medresede okumuştur. Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığında kaptan-ı derya olmuş, 5 Kasım 1676'da sadrazam olmuştur. Hüsameddin'in verdiği 1087 Şaban tarihi bu olayla örtüşür.
Dikkat Edilecek Nokta
Maddedeki Mehmed Efendi, adı benzer olduğu için 1656'da ölen şeyhülislâm Memekzâde (Memikzâde) Mustafa Efendi ile karıştırılmamalıdır; o da Amasyalı bir âlimin oğludur, ama bir âlim ve müderristir. Bu maddedeki kişi ise kalem ve maliye yolundan yükselmiş bir bürokrattır. Hüsameddin'in andığı oğul Mustafa Efendi'nin, kaynaklarda anılan hangi reisülküttâb Mustafa Efendi'ye karşılık geldiği incelenen kaynaklarda doğrulanamadı. Mehmed Efendi bin Memi Çelebi'ye dair başka kaynaklarda doğrudan bilgiye de rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 22–22. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar