AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Anûştekîn Gâzi-Nûştekîn

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 369 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Melik Dânişmend Ahmed Gâzi kölesi Amasya’nın fethinde büyük hizmetler edib Merzifon emâretinde hayli müddet kaldı. Ba’dehû Amasya cândârı ya’nî şehir muhâfızı oldu. 540 sâlinden sonra vefât etdi. El-yevm Suluova Argûma nâhiyesinde Nûştekîn yâdedilen karye bunun çiftliği idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Melik Dânişmend Ahmed Gâzi'nin kölesidir. Amasya'nın fethinde büyük hizmetlerde bulunup Merzifon emirliğinde epey zaman kaldı. Sonra Amasya cândârı, yani şehir muhafızı oldu. 540'tan [1145-46] sonra vefat etti. Bugün Suluova'nın Argûma nahiyesinde Nûştekîn diye anılan köy onun çiftliğiydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • melik: hükümdar, bey
  • emâret: emirlik, bir yerin yönetimi
  • cândâr: metnin kendi açıklamasıyla şehir muhafızı
  • el-yevm: bugün
  • nâhiye: bucak, kazanın alt bölümü
  • karye: köy
  • yâdedilen: anılan

Danişmendliler ve Amasya'nın Fethi

Amasya'nın ne zaman ve kim tarafından fethedildiği konusunda kesin bilgi yoktur. Farsça kaynaklar, Malazgirt Zaferi'nden sonra Kayseri, Tokat, Sivas, Amasya ve Niksar'ın Dânişmend Gazi'ye bırakıldığını söyler. Dânişmendnâme ise fetih menkıbelerinden oluşan destansı bir anlatıdır ve tarihî kaynak sayılmaz. Yakın tarihli bir çalışma Amasya'yı Dânişmendli komutanlardan, "Amasya fatihi" diye anılan İltekin Gazi'nin 1075'te aldığını yazar. Merzifon'u da Malazgirt'ten sonra Dânişmend emirlerinden İltegin Gazi'nin fethettiği, oğlu Hüseyin Gazi'nin burada uzun süre oturduğu bilinir; bu kişinin oturduğu yer sonradan Sihâmüddevle, yani bugünkü Samadolu mahallesi olarak anılmıştır. Dânişmendlilerin Amasya'daki egemenliği II. Kılıcarslan'ın bu toprakları ilhakına kadar sürdü.

Anûştekîn Gâzi Hakkında

Yapılan aramalarda Anûştekîn adlı bir Dânişmendli emirine rastlanmadı. Hüsameddin'in söz ettiği Merzifon emirliği, Merzifon'un fatihi İltegin Gazi ile oğlu Hüseyin Gazi'nin zamanına denk gelen bir görev olabilir; ancak bu bağlantıyı kuran bir kaynak yoktur ve bu bir çıkarımdır. Metindeki tarihler de dikkat çeker: Dânişmend Ahmed Gâzi'nin kölesi sıfatıyla Amasya'nın fethine katılan bir kişinin 540'tan [1145-46] sonra, yani fetihten yaklaşık yetmiş yıl sonra ölmesi ender görülen bir ömre işaret eder. "Kölesi" sözü, kişinin hanedana bağlı olduğunu anlatıyor olabilir; metin bunu açıklamaz.

Nûştekîn Köyü ve Argûma Nahiyesi

Argoma, Osmanlı kayıtlarında Amasya'nın kuzeyinde bir nahiye olarak geçer. XVII. yüzyılda bu nahiyenin bazı köyleriyle Merzifonâbâd kazası kurulmuş, kaza 1880'de kaldırılarak köyleri Merzifon ile Gümüş'e bağlanmıştır. Argoma'nın 1490-1500 arasında nahiye olduğu ve bugün Merzifon merkezi içinde kaldığı da yazılır. Suluova'nın eski adının Arguma olduğu söylenir; yerleşmenin ilçe merkezi hâline gelişi ise sonraki dönemdedir. Hüsameddin'in "Suluova Argûma nahiyesi" ifadesinin iki ayrı yerin birbirine yakın anılmasından doğmuş olabileceği bir çıkarımdır. Nûştekîn adıyla bir köy aramalarda bulunamadı; adın değişmiş olması mümkündür, ama bunu doğrulayan bir kayıt yoktur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler