Divriğilidir. Salgur Kabîlesi Türkmenleri’nden Doğan oğludur. Mevlânâ Musliheddîn Mûsâ et-Tebrîzî’de ikmâl-i tahsîl edib Tokat’ta bir müddet oturdu. Ba’dehû Amasya’da Hânkâh-ı Mes’ûdî Şeyhi Baba İlyâs oğlu Alâeddîn Alî Âşık Paşa’dan ahz-i tarîkat etdi. Amasya Emîr-i Kebîri Torumtay oğlu Zeyneddîn [348] Ya’kûb Paşa Rûmî devrinde fevkalâde iştihâr ederek mu’tekad-ı enâm oldu. Hâssaten Hacı Kutluşâh kendisine mescidi kurbinde bir zâviye binâsıyla ızhâr-ı hürmet edib 757’de dâr-ı kudse intikâl etdi. Âlim, zâhid, kâmil bir şeyh-i ecell idi.
Mahdûmu Mevlânâ Zeyneddîn Siyâvuş Çelebi’dir. Bunun mahdûmları Şihâbeddîn Ahmed Bâlî, Alâeddîn Alî Yârî Çelebilerdir. Bunlara Divriğilizâdeler dendi. Müverrih-i meşhûr Mevlânâ Ziyâeddîn Şükrullah Çelebi Ahmed Bâlî Çelebi mahdûmudur. Bunun evlâdına Şükrullâhzâdeler denir. Yârî Alî Çelebizâde Mevlânâ Şemseddîn Müeyyed Çelebi evlâdına Müeyyedzâdeler denir.
Günümüz Türkçesiyle
Divriğilidir. Salgur Kabilesi Türkmenleri'nden Doğan'ın oğludur. Mevlânâ Musliheddîn Mûsâ et-Tebrîzî'nin yanında öğrenimini tamamlayıp bir süre Tokat'ta oturdu. Sonra Amasya'da Hankâh-ı Mes'ûdî şeyhi, Baba İlyas'ın oğlu Alâeddîn Alî Âşık Paşa'dan tarikat aldı. Amasya'nın Büyük Emiri, Torumtay'ın oğlu Zeyneddîn Yakub Paşa Rûmî döneminde olağanüstü ün kazanarak halkın inandığı ve saygı duyduğu biri oldu. Özellikle Hacı Kutluşâh, mescidinin yakınında bir zaviye yaptırarak ona saygı gösterdi. 757'de [1356-57] öldü. Âlim, zâhid (dünya zevklerinden uzak duran), olgun, çok büyük bir şeyhti.
Oğlu Mevlânâ Zeyneddîn Siyâvuş Çelebi'dir. Bunun oğulları Şihâbeddîn Ahmed Bâlî ile Alâeddîn Alî Yârî Çelebilerdir. Bunlara Divriğilizâdeler denildi. Ünlü tarihçi Mevlânâ Ziyâeddîn Şükrullah Çelebi, Ahmed Bâlî Çelebi'nin oğludur. Onun soyuna Şükrullâhzâdeler denir. Yârî Alî Çelebi'nin oğlu Mevlânâ Şemseddîn Müeyyed Çelebi'nin soyuna Müeyyedzâdeler denir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kabîle: oymak, boy
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ahz-i tarîkat: bir şeyhten tarikat terbiyesi alma, ona bağlanma
- Emîr-i Kebîr: Büyük Emir; bir bölgenin başındaki en yüksek idareci
- iştihâr: ün kazanma
- mu'tekad-ı enâm: halkın inanıp saygı duyduğu kimse
- ızhâr-ı hürmet: saygı gösterme
- zâviye: küçük tekke, derviş yurdu
- dâr-ı kudse intikâl: kutsal yurda göç etme, ölme
- şeyh-i ecell: çok büyük şeyh
- müverrih: tarihçi
- mahdûm: oğul
Divriğilizâdeler ve Müeyyedzâdeler
Amasya'nın tanınmış ailelerinden Divriklizâdeler, Kâzerûniyye tarikatı şeyhlerinden Şemseddin Müeyyed Çelebi'nin soyuyla anılır. Müeyyed Çelebi'nin oğlu Alâeddin Ali Çelebi, Şehzade Bayezid'in nişancısı olmuş (865 [1461]); Alâeddin Ali'nin oğlu Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi ise 860'ta [1456] Amasya'da doğmuş, sonradan Rumeli kazaskeri olmuştur. Hüsameddin'in metnindeki "Alâeddîn Alî Yârî Çelebi" ile bu Alâeddin Ali Çelebi aynı kişi olabilir; bu bir çıkarımdır. Hüsameddin'in metni ile bu anlatı arasında bir ayrılık görülür: Hüsameddin, Müeyyed Çelebi'yi Yârî Alî Çelebi'nin oğlu olarak gösterir; Müeyyedzâde maddesini yazan araştırmacının aktardığına göre ise Hüsameddin bir başka yerde (3. cilt, s. 144) Yâr Ali Çelebi'nin Müeyyed Çelebi'ye damat olduğunu yazar. Aynı kişiler için iki ayrı akrabalık bağı verildiği anlaşılıyor; hangisinin doğru olduğu bu araştırmada belirlenemedi.
Şükrullah ve Şükrullâhzâdeler
Metindeki "müverrih-i meşhûr" Şükrullah, "Amasyevî" nisbesiyle anılır. Doğumu 790 [1388] olarak verilir, 812'de [1409] Osmanlı hizmetine girmiş, II. Murad zamanında ilmiye mesleğine geçerek Bursa kadılığı yapmıştır. Farsça yazdığı Behcetü't-tevârîh'i 861'de [1456] yazmaya başlamış, eseri Sadrazam Mahmud Paşa'ya ithaf edip karşılığında 1000 akçe almıştır. Kendisinden aktarılan bilgilere göre babasının adı Şehâbeddin Ahmed'dir; bu, Hüsameddin'in "Şihâbeddîn Ahmed Bâlî" adıyla uyuşur. Dedesinin adı ise Zeynüddin Zeki olarak verilir; Hüsameddin'de bu ad Zeyneddîn Siyâvuş'tur. Oğlu Ahmed Çelebi, 1483'te Bursa'yı ele geçiren Cem Sultan tarafından II. Bayezid'e elçi olarak gönderilmiştir. Hüsameddin'in kullandığı "Ziyâeddîn" unvanı, Şükrullah maddesinde geçmez.
Âşık Paşa ve Hankâh-ı Mes'ûdî
Hüsameddin, Evrân Çelebi'nin tarikat aldığı şeyhi "Baba İlyas oğlu Alâeddîn Alî Âşık Paşa" olarak yazar. Âşık Paşa 1272'de Kırşehir'de doğmuş, 1332'de aynı şehirde ölmüştür; babası Muhlis Paşa, Baba İlyas'ın en küçük oğludur. Bu duruma göre Âşık Paşa, Baba İlyas'ın torunudur ve "oğlu" sözü burada soy bağını genişçe ifade ediyor olabilir; bu bir çıkarımdır. Hankâh-ı Mes'ûdî'nin Babaî isyanından sonra kapatılıp 1300 dolaylarında yeniden açıldığı ve Âşık Paşa'nın o sıra buraya yerleştiği Hüsameddin'e dayanan bir çalışmada yazılıdır. Evrân Çelebi 757'de [1356-57] öldüğüne göre Âşık Paşa'dan tarikat alışı onun 1332'den önceki yıllarına düşmelidir; Evrân Çelebi'nin doğum yılı bilinmez.
Torumtay Oğlu Yakub Paşa ve Hacı Kutluşah
Torumtay, Amasya valisi iken 665 [1266-67] tarihli vakfiyesini düzenlemiş, 677'de [1278-79] türbesini yaptırmıştır. Evrân Çelebi'nin ün kazandığı yıllar ise Hacı Kutluşah'ın Amasya'da beyliğini kurduğu 1340 sonrasına, ölümü de 1356-57'ye denk gelir. Torumtay'ın valilik yılları ile Yakub Paşa'nın Evrân Çelebi'nin yaşadığı dönemdeki emirliği arasında yaklaşık seksen yıl vardır; bu yüzden "Torumtay oğlu" sözü torun ya da soyundan gelen biri anlamında olabilir. Bu da bir çıkarımdır ve doğrulanamadı. Zeyneddîn Yakub Paşa Rûmî için aranan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hacı Kutluşah'ın yaptırdığı söylenen zâviyenin ya da Evrân Çelebi'nin mescidinin bugün nerede olduğu da tespit edilemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 369–369. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Hasan Aksoy, "Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mueyyedzade-abdurrahman-efendi
- Sara Nur Yıldız, "Şükrullah", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sukrullah
- Günay Kut ve Ahmet Yaşar Ocak, "Âşık Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/asik-pasa
- "Gökmedrese Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gokmedrese-camii
Diğer kaynaklar