Esbak Amasya vâlisi Nûreddîn Toğrak Bey’in evlâdından Tuğrul Bey bin İnâc Bey’in mahdûmudur. Halk arasında İnacoğlu demekle meşhûrdur. İnâc Bey, Toğrak Bey’in dâmâdı olduğu anlaşılır.
Amasya ümerâsından Alakuşoğlu Şemseddîn Ahmed Bey’in zamanında Toğrak Bey’in evlâdı Mısır, Konya, Tebriz taraflarına gitdikleri esnâda pederi Tuğrul Bey de Karaman Bey’in evlâdına ilticâ etmiş, ümerâ-yı Karamânîyyeden olmuşdu. İzzeddîn Keykâvus-ı Selçûkînin dâmâdı olduğundan ümerâ kendisinden çekinirdi. [422]
Bâbûk Şâh, kerîmezâde-i Sultân Keykâvus idi. Konya’da devlet-i Karamâniyyenin te’sîsine fedâkârâne hizmetler etmiş, Timurtaş Bey’in nüfûzunu Konya vilâyeti üzerinden kaldırmış, Karamânlı ümerânın mümtâzı olmuşdu.
727’de Karamânzâde Yahşî Bey’in ma’iyyetine bütün kuvvetiyle me’mûr olup Sivas vâlisi Emîr Çobanoğlu Timurtaş Bey’i kaçırmış ve Amasya’yı Çobânîler’in idâresinden kurtarmış olduğu cihetle Yahşî Bey tarafından Amasya vâliliğine ta’yîn edildi.
Dârüsselâm Mahallesi’nde kâin Sultân Mes’ûd’un sarâyında ikâmet ve iki yıl kadar Yahşî Bey nâmına icrâ-yı hükûmet etdi. 729’da Irâk emîr-i kebîri Şeyh Hasan İlhânî Amasya eyâletini Sultân Ebû Sa’id Bahâdır nâmına zabt ve istilâ etdikde kendisini makâm-ı emârette ibkâ eyledi.
Bundan dört yıl kadar da Emîr Şeyh Hasan Kebîr nâmına ifâ-yı emâret edib 733 senesi evâsıtında vefât etdi. Dârü’s-selâm Mahallesi’nde bir mescid-i şerîf ve çeşme yaptırdı. Ceddi türbesinde medfûndur. Mahdûmları [423] İmâdüddîn Esen, Şerefeddîn Kızıl Beylerdir. Esen Beyzâde Alâeddîn Alî Paşa Amasya havâlisinde pek meşhûr idi. Şerefeddîn Kızıl Bey de Konya’da iştihâr edib evlâdından Bâbuk Bey bin Süleyman Bey Çelebi Sultân Mehmed ve Murâd-ı Sânî devrinde Kayseriyye Beyi idi.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Amasya valisi Nûreddîn Toğrak Bey'in soyundan, İnâc Bey oğlu Tuğrul Bey'in oğludur. Halk arasında İnacoğlu diye ünlüdür. İnâc Bey'in Toğrak Bey'in damadı olduğu anlaşılır.
Amasya emirlerinden Alakuşoğlu Şemseddîn Ahmed Bey'in zamanında Toğrak Bey'in çocukları Mısır, Konya ve Tebriz taraflarına gittikleri sırada babası Tuğrul Bey de Karaman Bey'in çocuklarına sığınmış ve Karamanlı emirlerinden olmuştu. Selçuklu Sultanı İzzeddîn Keykâvus'un damadı olduğundan emirler ondan çekinirdi.
Bâbûk Şâh, Sultan Keykâvus'un kız tarafından torunuydu. Konya'da Karaman Devleti'nin kuruluşunda fedakârca hizmetler etmiş, Timurtaş Bey'in nüfuzunu Konya vilâyeti üzerinden kaldırmış, Karamanlı emirlerinin seçkini olmuştu.
727'de [1326-27] bütün gücüyle Karamanzâde Yahşî Bey'in emrine verilip Sivas valisi Emîr Çobanoğlu Timurtaş Bey'i kaçırmış ve Amasya'yı Çobânîler'in yönetiminden kurtarmış olduğu için Yahşî Bey tarafından Amasya valiliğine atandı.
Dârüsselâm Mahallesi'ndeki Sultan Mes'ûd'un sarayında oturdu ve iki yıl kadar Yahşî Bey adına yönetimi yürüttü. 729'da [1328-29] Irak'ın büyük emiri Şeyh Hasan İlhânî, Amasya eyaletini Sultan Ebû Sa'id Bahâdır adına ele geçirdiğinde onu emirlik makamında bıraktı.
Bundan sonra dört yıl kadar da Emîr Şeyh Hasan Kebîr adına emirlik yapıp 733 yılı ortalarında [1333] öldü. Dârüsselâm Mahallesi'nde bir mescit ve çeşme yaptırdı. Dedesinin türbesinde gömülüdür. Oğulları İmâdüddîn Esen ve Şerefeddîn Kızıl Bey'lerdir. Esen Beyzâde Alâeddîn Alî Paşa, Amasya çevresinde çok ünlüydü. Şerefeddîn Kızıl Bey de Konya'da ün yaptı; soyundan Süleyman Bey Çelebi'nin oğlu Bâbuk Bey, Sultan Mehmed ve II. Murâd dönemlerinde Kayseri Beyi idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- vâlî: vali, yönetici
- evlâd: çocuklar, soydan gelenler
- dâmâd: damat
- ilticâ etmek: sığınmak
- ümerâ: emirler
- kerîmezâde: kızın oğlu, kız tarafından torun
- fedâkârâne: özveriyle
- mümtâz: seçkin, önde gelen
- ma'iyyet: emri altında bulunma, yanında olma
- icrâ-yı hükûmet etmek: yönetimi yürütmek
- istilâ: ele geçirme
- makâm-ı emâret: emirlik makamı
- ibkâ etmek: yerinde bırakmak
- evâsıt: ortalar
- ced: dede, ata
- mescid-i şerîf: küçük cami
Bâbûk Şâh Hakkında Başka Kaynaklar
Bâbûk Şâh'a, babası Tuğrul Bey'e, dedesi İnâc Bey'e ve Nûreddîn Toğrak Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Karamanoğulları, Çobanoğulları ve Eretnaoğulları ile ilgili okuduğumuz kaynaklarda bu adlar geçmez. Bu nedenle maddedeki aile ilişkileri ve görevler yalnız Hüsameddin'in anlatısına dayanmaktadır.
Dönemin Çerçevesi
Amasya, 1243'teki Moğol istilâsından sonra İlhanlı yönetimine geçmiştir. İlhanlıların Anadolu genel valisi Timurtaş, Çoban'ın oğludur ve 1315'ten 1327 Eylül ortasına kadar bu görevi yürütmüş, merkezini Kayseri'ye kurmuştur. Timurtaş'ın Karamanoğulları üzerine sefer düzenleyerek Konya'yı aldığı yazılır. Sonunda Çoban ile İlhanlı hükümdarı Ebû Said arasındaki anlaşmazlık Timurtaş'ın Mısır'a sığınmasıyla sonuçlanmış, Memlük sultanı onu öldürtmüştür. Hüsameddin'in 727 [1326-27] tarihi, Timurtaş'ın Anadolu'daki görevinin sona erdiği yılla örtüşür. Fakat Timurtaş'ın ayrılışı, çalışmaya göre Çoban ile Ebû Said arasındaki çekişmeden doğmuştur; Bâbûk Şâh'ın bu olaydaki payına dair bilgi okuduğumuz kaynaklarda yoktur. Hüsameddin'in Timurtaş'ı "Sivas valisi" diye anması da, kaynakların Kayseri merkezli Anadolu genel valisinden söz etmesiyle tam uyuşmaz.
Aynı çalışmada, Faruk Sümer'e dayanılarak, Timurtaş'ın Akşehir, Konya, Sinop ve Simre'de (Amasya) yaşayan Selçuklu hanedanından dokuz çocuğu öldürttüğü yazılır. Hüsameddin'in "Toğrak Bey'in çocukları Mısır, Konya, Tebriz taraflarına gitti" ifadesiyle doğrudan bağ kurulamaz; ancak bu kayıt, Amasya'nın o dönemde Selçuklu soyundan kişilerin yaşadığı yerlerden biri olduğunu gösterir.
Yahşî Bey ve Şeyh Hasan
Yahşî Bey, Karamanoğlu Mahmud Bey'in oğludur; Konya hâkimi Ahî Mustafa'yı öldürerek şehri 714'te (1314) ele geçirmiş, 1340'ların başında kardeşi Halil ile mücadele etmiş ve Faruk Sümer'e göre muhtemelen 742-743'te (1341-42) öldürülmüştür. Hüsameddin'in Bâbûk Şâh'ı onun adına Amasya valisi yapması Karamanoğulları'na ilişkin okuduğumuz kaynaklarda doğrulanamadı.
Hüsameddin'in "Irak emîr-i kebîri Şeyh Hasan İlhânî" ve "Emîr Şeyh Hasan Kebîr" dediği kişi, Celâyirli Şeyh Hasan, yani Hasan-ı Büzürg olabilir; bu bir çıkarımdır. Abdülkadir Yuvalı'ya göre Hasan-ı Büzürg, Ebû Said zamanında Kemah Kalesi'ne gönderildikten bir yıl sonra Anadolu valiliğine atanmıştır (1333). Hüsameddin ise Şeyh Hasan'ın Amasya'yı Ebû Said adına zaptının 729'da [1328-29] olduğunu yazar. İki tarih dört yıl arayla ayrılır ve hangisinin doğru olduğu ya da gerçekten aynı kişinin kastedilip kastedilmediği doğrulanamadı. Ebû Said'in 1335'te ölümünden sonra Eretna'nın Anadolu'da bağımsızlığını ilân ettiği, Amasya'nın 1341'den itibaren Eretna Beyliği'nin hâkimiyetine girdiği de bilinir; Bâbûk Şâh'ın ölüm yılı olan 733 [1333] bu gelişmelerden önceye düşer.
Yapıları ve Soyu
Dârüsselâm Mahallesi'ndeki mescit ve çeşmeye, Sultan Mes'ûd'un sarayına, oğulları İmâdüddîn Esen ve Şerefeddîn Kızıl Bey'e, Esen Beyzâde Alâeddîn Alî Paşa'ya ve Kayseri Beyi Bâbuk Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 390–391. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Ş. Cem Tuysuz, "İlhanlı Devletinin Anadolu Genel Valisi Temürtaş'ın Siyasi, Askeri ve Sosyal Hayatı", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22/3 (Eylül 2018), s. 1649-1675.
- Faruk Sümer, "Karamanoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul 2001, s. 454-460. https://islamansiklopedisi.org.tr/karamanogullari
- Abdülkadir Yuvalı, "Hasan-ı Büzürg", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 16, İstanbul 1997, s. 311-312. https://islamansiklopedisi.org.tr/hasan-i-buzurg
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/amauifd/article/21371
Kitaplar
- Kemal Göde, "Eretnaoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995, s. 295-296.