Amasyalıdır. İlyâs bin Hamza oğludur. Lâdikli İsrâfilzâde Mehmed Çelebi hizmetinde ilm-i edvâr diye ma’rûf olan mûsikî fennini hakkıyla öğrendi. Pek güzel tanbûr çalar, gâyet sesi yanık bir hânende olduğundan Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Ahmed’in nüdemâsından oldu.
Halk arasında Baba Tanburî diye meşhûr olup a’yâna hulûl ederek hayli servet ü sâmân edindi. Halkın efkâr ve şikâyâtını Sultân Ahmed’e ismâ’ edecek gazelleri besteler, huzûrunda terennüm ederek halkın işlerine de yarardı.
918’de şehzâdenin şem-i hayâtı söndüğünden pek ziyâde mükedder olup 921’de Sultân Süleyman Amasya’yı teşrifinde nâ’il-i iltifât ve ihsân olmuşdu. Şehzâde Sultân Mustafa’nın Amasya’ya vâlî olup geldiği zaman ber-hayât idi. [421]
Fakat ihtiyârlığından mahdûmu İlyâs Çelebi ve şâkird-i irfânı Ca’fer Çelebi şehzâdenin meclisini şenlendirdiler. Her hâlde 950 sâline doğru vefât etdi. Tab’an zarîf, me’ârif-âşinâ, halûk bir musîkîşinâs idi. Diğer mahdûmu Hamza Çelebi’dir. İmâm-ı Sultânî Evliyâ Mehmed Efendi, İlyâs Çelebi’nin hafîdidir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hamza oğlu İlyâs'ın oğludur. Ladikli İsrâfilzâde Mehmed Çelebi'nin hizmetinde, "ilm-i edvâr" diye bilinen musiki bilgisini hakkıyla öğrendi. Çok güzel tanbur çaldığı ve sesi yanık bir hanende olduğu için Amasya valisi Şehzade Sultan Ahmed'in sohbet arkadaşlarından oldu.
Halk arasında Baba Tanburî diye ünlenip ileri gelenlerin arasına girdi ve hayli servet ve eşya edindi. Halkın düşüncelerini ve şikâyetlerini Sultan Ahmed'e duyuracak gazeller besteler, onun huzurunda okuyarak halkın işlerine de yarardı.
918'de [1512-13] şehzadenin hayat mumu sönünce çok üzüldü. 921'de [1515-16] Sultan Süleyman Amasya'yı şereflendirdiğinde ilgi ve ihsana kavuşmuştu. Şehzade Sultan Mustafa Amasya'ya vali olarak geldiği zaman hayatta idi.
Ancak yaşlılığı yüzünden oğlu İlyâs Çelebi ve irfan öğrencisi Ca'fer Çelebi şehzadenin meclisini şenlendirdiler. Her hâlde 950 yılına [1543-44] doğru öldü. Yaradılışça zarif, ilim ve irfana düşkün, yumuşak huylu bir musiki bilgini idi. Öteki oğlu Hamza Çelebi'dir. İmâm-ı Sultânî Evliyâ Mehmed Efendi, İlyâs Çelebi'nin torunudur.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ilm-i edvâr: musiki kuramı; bu konudaki kitaplara "Edvâr" adı verilirdi
- tanbûr: uzun saplı telli çalgı
- hânende: şarkı söyleyen, okuyucu
- nüdemâ: nedimler, hükümdarın veya şehzadenin sohbet arkadaşları
- a'yân: şehrin ileri gelenleri
- efkâr ve şikâyât: düşünceler ve şikâyetler
- gazel: bir şiir türü; burada bestelenip okunan şiir
- şem-i hayâtı sönmek: ölmek
- nâ'il-i iltifât ve ihsân: ilgiye ve bağışa kavuşan
- ber-hayât: hayatta
- şâkird-i irfân: bilgi öğrencisi, yetiştirdiği öğrenci
- hafîd: torun
- musîkîşinâs: musiki bilen
Amasya'da Şehzade Sarayı ve Musiki
Maddedeki Şehzade Sultan Ahmed, II. Bayezid'in oğludur ve Amasya'da sancak beyi olarak bulunmuştur. Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın aktardığına göre Ahmed musikiyi çok severdi ve maiyetinde maaşlı bir musiki heyeti vardı. Ud çalan Azeri üstat Zeyn'el-âbidin de 1494-1512 arasında Ahmed'in meclisine katılmış, kendisine günlük elli akçe ve ayrıca yiyecek bağlanmıştır; Manisa valisi Korkud ise bu ünlü ustayı geçici bir süre için kendi yanına istemiştir. Hüsameddin'in Baba Tanburî'nin hocası olarak andığı Ladikli İsrâfilzâde Mehmed Çelebi ise aynı makalede yer alır: II. Bayezid adına 893'te [1488] Fethiye adlı bir musiki eseri yazmış, ayrıca Zeynü'l-elhân adlı bir eseri daha vardır. Baba Tanburî'nin adı makalede geçmez. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Selim Özcan'a göre Amasya, XIV. yüzyılın ikinci yarısından XVI. yüzyılın sonlarına kadar şehzadelerin yönetim tecrübesi kazanmak üzere gönderildiği sancakların başında gelmiş ve on iki şehzadeye görev yeri olmuştur. Şehzade Mustafa 1538'de sancakbeyi tayin edilince Amasya Sivas'tan ayrılıp müstakil bir eyalet olmuş, Mustafa'nın 1553'te öldürülmesiyle yeniden Rum eyaletine bağlanmıştır. Metindeki "Şehzade Sultan Mustafa'nın Amasya'ya vali olarak geldiği zaman hayatta idi" ifadesi bu döneme işaret eder.
Tarihlerde Görülen Sorunlar
Hüsameddin Şehzade Ahmed'in öldüğü yılı 918 [1512-13] olarak verir. Şehzade Ahmed, Selim'e karşı giriştiği taht mücadelesinde 24 Nisan 1513'te Yenişehir (Bursa) yakınlarında yenilmiş, kısa süre sonra yakalanıp idam edilmiştir; bu tarih 919'a denk gelir. Hüsameddin'in verdiği yıl bir yıl kadar erken görünmektedir, ama olay tarihi açısından yakındır.
Daha belirgin sorun 921 [1515-16] tarihindedir. Kanunî Sultan Süleyman 1520'de, babasının 21-22 Eylül 1520'deki ölümüyle tahta çıkmıştır; ondan önceki yıllarını Manisa'da geçirmiştir. 921'de Amasya'yı şereflendiren bir "Sultan Süleyman" yoktur. Süleyman'ın padişah olarak Amasya'ya gelişi ancak 30 Ekim 1554'te olmuş ve kışı yedi ay boyunca burada geçirmiştir. Baba Mehmed Çelebi'nin 950'ye [1543-44] doğru ölmüş olduğu varsayılırsa, o ziyarette sağ olması mümkün değildir. Dolayısıyla Hüsameddin'in 921 tarihi ya da "Sultan Süleyman" adı bir karışıklıktan doğmuş olabilir; bu bir çıkarımdır ve hangi padişah ya da şehzadenin kastedildiği okuduğumuz kaynaklardan anlaşılamadı.
İmâm-ı Sultânî Mehmed Efendi
Metnin sonunda İlyâs Çelebi'nin torunu diye anılan "İmâm-ı Sultânî Evliyâ Mehmed Efendi" ile aynı unvanı taşıyan bir kişi vardır: Amasya sancağına bağlı Ladik'te doğan, güzel sesi ve kıraat bilgisiyle dikkat çekerek 1670'te IV. Mehmed'in üçüncü imamı olan ve 1695'te kısa süre, 1703'te ikinci kez şeyhülislâm olan Mehmed Efendi, "imâm-ı sultânî" diye anılır; 1728'de Bursa'da ölmüştür. Bu kişinin babası Mustafa Efendi olarak geçer, İlyâs Çelebi ile bir akrabalığından ya da "Evliyâ" adından söz edilmez. İki kişinin aynı olup olmadığı doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 390. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı", Belleten, c. 41, Türk Tarih Kurumu. https://belleten.gov.tr/tam-metin-pdf/1443/tur
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/amauifd/article/21371
- Feridun Emecen, "Süleyman I", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 38, İstanbul 2010. https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-i
- "Mehmed Efendi, İmâm-ı Sultânî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, İstanbul 2003, s. 453-454. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-efendi-imam-i-sultani
Diğer kaynaklar