Livânelidir. Kazâ dâhilinde Gurcân karyesi İmâmı [414] Yûsuf Sâlih Efendi bin İsmâîl bin Mehmed bin Halîl bin Îsâ mahdûmudur. 1264’de Gurcân’da doğdu. Bunun için Gurcanlı dendi. Livâne’de mukaddimât-ı ulûmu gördükten sonra 1281’de Amasya’ya hicret etdi.
Amasya’da Şirvânî el-Hâc Mustafa Efendi’nin halka-i tedrîsinde ikmâl-i tahsîl ederek 1294’de mücâz ü ders-i âm oldu. Esnâ-yı tahsîlinde Hocazâde İbrâhim Efendi’den de istifâde-i ulûm etdi. Sarâchâne Câmi-i şerîfinde tedrîse başlamışdı.
1302’de Hacıköylü el-Hâc Mahmûd Efendi, Sarâchâne Câmii garbında yaptırdığı medresesini ikmâl etdiğinde buraya ilk müderris ta’yîn edildi. Ba’dehû Sarâchâne Câmii kürsî şeyhi olup, 1314’de talebesine icâzet verip Hicâz’a gitdi.
Mekke-i Mükerreme’de Hâlidiyye hulefâsından eş-Şeyh Abdullah Efendi’den inâbe edib hilâfet aldı. Amasya’ya avdetinde İçerişehir’de kâin hânesini Tekke ittihâz ederek zikr u tevhîde başladı. Bir taraftan halka va’z u nasîhat, diğer taraftan zikr ü tevhîd ve ibâdete mülâzemet ederek 1338 senesinde [415] dâr-ı kudse rihlet etdi.
Âlim, sâlih vâ’iz, kanâ’atkâr, sûfî-meşreb, selef-i sâlihîn sîretine sâlik, uzun boylu tenû-mend müşekkel, beşûş müte’abbid bir zât idi. Mahdûmlarından Mehmed Şâdî Efendi, İstanbul müderrislerinden idi. Tilmîzi Amasya meb’ûsu olan Köprülü Fâzıl Mehmed Ârif Efendi 1341 senesi rebîülâhirinin yirmi beşinci gecesi İstanbul’da vefât etdi. Fâtîh türbesi harîminde medfûndur.
Günümüz Türkçesiyle
Livâne'lidir. Livâne kazası sınırları içindeki Gurcân köyünün imamı Yûsuf Sâlih Efendi'nin oğludur; Yûsuf Sâlih Efendi, İsmâîl oğlu Mehmed oğlu Halîl oğlu Îsâ soyundandır. 1264'te [1847-48] Gurcân'da doğdu. Bu yüzden Gurcanlı denildi. Livâne'de fenlere giriş derslerini gördükten sonra 1281'de [1864-65] Amasya'ya göç etti.
Amasya'da Şirvânî el-Hâc Mustafa Efendi'nin ders halkasında öğrenimini tamamlayarak 1294'te [1877-78] icazet aldı ve herkese açık ders verme yetkisini kazandı. Öğrenimi sırasında Hocazâde İbrâhim Efendi'den de ilim öğrendi. Saraçhâne Camii'nde ders vermeye başlamıştı.
1302'de [1884-85] Hacıköylü el-Hâc Mahmûd Efendi, Saraçhâne Camii'nin batısında yaptırdığı medreseyi tamamlayınca, buraya ilk müderris olarak atandı. Daha sonra Saraçhâne Camii'nin kürsü şeyhi oldu. 1314'te [1896-97] öğrencilerine icazet verip Hicâz'a gitti.
Mekke-i Mükerreme'de Hâlidiyye halifelerinden Şeyh Abdullah Efendi'ye bağlanıp hilâfet aldı. Amasya'ya dönünce İçerişehir'deki evini tekke edinerek zikir ve tevhide başladı. Bir yandan halka vaaz ve nasihat verdi, bir yandan zikir, tevhid ve ibadetten ayrılmadı. 1338 yılında [1919-20] kutsal yurda, yani ahirete göçtü.
Âlim, sâlih bir vaiz, kanaatkâr, sûfî mizaçlı, geçmişin iyi insanlarının yolundan giden, uzun boylu, iri yapılı, güler yüzlü ve çok ibadet eden bir zat idi. Oğullarından Mehmed Şâdî Efendi İstanbul müderrislerindendi. Öğrencisi, Amasya milletvekili olan Köprülü Fâzıl Mehmed Ârif Efendi, 1341 yılı rebîülâhirinin yirmi beşinci gecesi [1922-23] İstanbul'da öldü. Fâtih Türbesi'nin haremi (çevresi) içinde gömülüdür.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- livânelidir: Livâne kazasındandır
- mahdûm: oğul
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlere giriş niteliğindeki ilk dersler
- halka-i tedrîs: hocanın çevresinde öğrencilerle kurulan ders halkası
- mücâz ü ders-i âm: icazet almış, herkese ders verme yetkisi kazanmış kimse
- kürsî şeyhi: camide kürsüden vaaz ve ders veren şeyh
- inâbe: bir şeyhe bağlanma, tövbe ederek tarikata girme
- hilâfet: şeyhin, bir kimseye kendi adına tarikat öğretme yetkisi vermesi
- zikr u tevhîd: Allah'ı anma ve tevhid zikri
- selef-i sâlihîn: geçmişin sâlih, iyi insanları
- beşûş: güler yüzlü
- müte'abbid: çok ibadet eden
- tilmîz: öğrenci
- meb'ûs: milletvekili
Saraçhâne Camii ve Saraçhâne Medresesi
Gürcü Eyyûb Efendi'nin ders verdiği Saraçhâne Camii, Amasya Emiri Şadgeldi tarafından 1372'de yaptırılmıştır. Önceleri yaptıranın adıyla Şadgeldi Paşa Camii olarak anılan yapı, çevresindeki saraç dükkânları yüzünden Çelebi Mehmed döneminden itibaren Saraçhâne Camii adını almıştır.
Camiin batısındaki Saraçhâne Medresesi, Amasya medreselerini ele alan bir çalışmada Yeşilırmak kıyısında, şose yolu üzerinde, Hacıköyü kazası ileri gelenlerinden el-Hac Mahmud Efendi'nin 1883'te ahşap olarak yaptırdığı bir yapı diye tanıtılır. Aynı çalışma, Gürcü el-Hac Eyüp Efendi'nin bu medreseye ilk müderris olduğunu ve Amasya milletvekili Mehmed Akif Efendi'nin burada yetiştiğini yazar. Bu bilgiler Hüsameddin'inkilerle örtüşür; yalnız yapım tarihi bir iki yıl ayrılır: kaynak 1883 derken Hüsameddin 1302'den [1884-85] söz eder. Aradaki farkın yapımın başlangıcı ile tamamlanma tarihinden kaynaklanması mümkündür, ama bu bir çıkarımdır.
Milletvekili Öğrenci
Hüsameddin öğrencinin adını Köprülü Fâzıl Mehmed Ârif Efendi diye verir. Yukarıdaki çalışma ise aynı kişiyi Mehmed Akif Efendi adıyla anar. Osmanlı Meclis-i Mebusan üyelerinin mazbatalarını listeleyen kayıtta Amasya seçim bölgesinden "Arif Fazıl Efendi" adlı bir üye 1., 2. ve 3. dönemler için görünür. Bu üyenin Hüsameddin'in sözünü ettiği kişi olması makul görünür, ancak adlar farklı aktarıldığı için bu bir çıkarımdır ve doğrulanamadı.
Hâlidiyye ve Mekke
Hâlidiyye, Hâlid el-Bağdâdî'nin adıyla anılan Nakşibendî koludur. Hâlid el-Bağdâdî çok sayıda halifeyi İslâm dünyasının çeşitli bölgelerine göndermiş, Mekke'ye de Abdullah Mekkî adıyla bilinen (Erzincânî nisbesi de verilir) bir halife atamıştır. Abdullah Mekkî'nin müridleri arasında Türkler, Kırım ve Kazan Tatarları ile Güneydoğu Asyalılar vardır; ölümünden sonra Mekke'de faaliyet gösteren halifeleri de olmuştur. Hüsameddin'in Gürcü Eyyûb Efendi'ye hilâfet verdiğini yazdığı "Şeyh Abdullah Efendi"nin bu Abdullah Mekkî mi, yoksa Mekke'deki başka bir Hâlidî halifesi mi olduğu okuduğumuz kaynaklardan anlaşılmadı.
Yaşam Süresi
Doğum ve ölüm yılları (1264 ve 1338) miladî olarak yaklaşık 1847-48 ve 1919-20'ye denk gelir; bu da yetmiş iki yıl dolayında bir ömür demektir (hesaplamadır). Livâne, Gurcân köyü, Yûsuf Sâlih Efendi, Şirvânî el-Hâc Mustafa Efendi, Hocazâde İbrâhim Efendi ve Mehmed Şâdî Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 388–389. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- Aysun Kanbur - Engin Kanbur, "Medreselerde Eğitim, Yönetim ve Organizasyon Faaliyetleri: Amasya Medreseleri Açısından Bir Değerlendirme", I. Amasya Araştırmaları (13-15 Haziran 2007), 2. Kitap, ed. Yavuz Bayram, Amasya Valiliği Yayın No: 23.
- "Saraçhane Camii", T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı (Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaydı).
- "Mebusan Meclisi Üyeleri Mazbataları", Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi, https://tbmm.gov.tr/Kutuphane/MebusanMeclisiUyeleri