Çemişgezeklidir. Amasya’da Hazret-i Pîr İlyâs Halvetî hâdimi ve mürîd-i hâssı olup Şükrûllâh oğludur. Pîr-i müşârün-ileyhin tedrîs ve iftâ zamanından i’tibâren hizmetinde tahsîl-i me’ârif edib hilâfet aldı. Vefâtından sonra vatanına gidip yirmi yıl orada oturdu.
Ba’dehû şeyhinin işâreti üzerine avdet edib hazret-i pîrin hafîdi olan Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi bin Pîr Hüsamedin Hüseyin Çelebi’yi irşâda me’mûr oldu. Pîr Celâl Çelebi’ye hilâfet verdikten sonra 836’da vefât etdi. Hazret-i Pîr’in Türbesi hâricinde medfûndur.
Âlî Bey “Künhü’l-Ahbâr”ında şu ma’lûmâtı verdikten sonra Hazret-i Pîr’in diğer ahfâdı hakkında hayli ma’lûmât [420] veriyor. Sırası geldikçe yazılır. Tabî’î tetebbu’âtım da ilâve edilir. Baba Ali, zâhid, mazınne-i kerâmet bir zât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Çemişgezeklidir. Amasya'da Hazret-i Pîr İlyâs Halvetî'nin hizmetkârı ve özel müridi olup Şükrullah oğludur. Adı geçen pîrin ders verme ve fetva verme zamanından itibaren hizmetinde ilim öğrenip hilâfet aldı. Pîr'in ölümünden sonra yurduna gidip yirmi yıl orada oturdu.
Sonra şeyhinin işareti üzerine geri dönüp, hazret-i pîrin torunu olan, Pîr Hüsâmeddîn Hüseyin Çelebi oğlu Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi'yi irşad etmekle görevlendirildi. Pîr Celâl Çelebi'ye hilâfet verdikten sonra 836'da [1432-33] öldü. Hazret-i Pîr'in türbesinin dışında (çevresinde) gömülüdür.
Âlî Bey, Künhü'l-Ahbâr adlı eserinde bu bilgiyi verdikten sonra Hazret-i Pîr'in öteki torunları hakkında da epeyce bilgi veriyor. Sırası geldikçe yazılır. Kendi araştırmalarım da eklenir. Baba Ali, dünyadan el çekmiş, kerametinden söz edilen bir zat idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hâdim: hizmetkâr, hizmet eden kimse
- mürîd-i hâss: şeyhin özel müridi
- tedrîs ve iftâ: ders verme ve fetva verme
- tahsîl-i me'ârif: ilim ve bilgi öğrenme
- hilâfet: şeyhin, öğrencisine kendi adına tarikat öğretme yetkisi vermesi
- hafîd: torun
- irşâd: doğru yolu gösterme, tarikat eğitimi verme
- ahfâd: torunlar
- tabî'î tetebbu'ât: kendi araştırmalarım
- zâhid: dünya zevklerinden uzak duran kimse
- mazınne-i kerâmet: kerametinden söz edilen, kerametinin umulduğu kimse
Pîr İlyâs Halvetî ve Amasya
Halvetiyye tarikatının Anadolu'ya girişi, Sadreddîn-i Hiyâvî'nin halifelerinden Amasyalı Pîr İlyas'a bağlanır. Kadir Özköse'nin aktardığına göre Pîr Şücâaddin İlyas, Timur'un ölümü üzerine 1406'da Amasya'ya döndü; akrabası Hâce Celâl Çelebi, şeyhin gelişinden bir yıl sonra Gümüşlüoğlu Tekkesi'ni yaptırarak tarikatın hizmetine verdi. Özköse, Osmanlı topraklarında Halvetiyye'nin ilk filizlendiği merkezin Amasya olduğunu söyler; pek çok Halvetî şeyhi de şehirde yetişmiştir. Metindeki Pîr İlyâs bu Halvetî şeyhidir; daha önce anlatılan Baba İlyâs Horasanî ile çağları ve tarikatları bakımından ayrı kişilerdir.
Çilehâne Tekkesi
Amasya'nın Pîrler semtindeki Yâkub Paşa (Çilehâne) Tekkesi, Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa tarafından 815'te [1412] müftü Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi için yaptırılıp vakfedilmiştir. Tekkenin vakfiyesi Şubat 1413 tarihlidir ve Amasya Kadısı Sarı Kadı lakaplı Mevlânâ Rükneddin Mahmud tarafından tescil edilmiştir. Pek çok Halvetî şeyhi buradan yetiştiği için tekkeye "Derviş Fabrikası" denmiştir. Yapı depremlerde zarar görmüş, 1939 Erzincan depreminde hasar gören kısım 1967'de onarılmıştır; M. Baha Tanman, erken Osmanlı dönemindeki özgün hâliyle günümüze ulaşan nadir tarikat yapılarından biri olduğunu yazar. Metinde adı geçen Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi, tekkenin şeyhleri arasındadır: Tanman'ın verdiği meşihat silsilesinde, Abdurrahman Çelebi'nin oğlu olarak Pîr Celâleddin Abdurrahman Çelebi anılır.
Soy Konusunda Farklı Anlatımlar
Hüsameddin, Pîr Celâleddîn Abdurrahmân Çelebi'yi Pîr Hüsâmeddîn Hüseyin Çelebi'nin oğlu ve Pîr İlyâs'ın torunu olarak verir. Aynı kişiyi Kadir Özköse, "Pîr Hüsameddin Halvetî'nin oğlu ve Pîr İlyas'ın torununun oğlu Pîr Celaleddin Abdurrahman Sani" diye anar ve türbede bu kişinin yattığını yazar; başka bir tespite göre burada, Pîr İlyas'ın damadı ve amcasının oğlu olan Abdurrahman Çelebi gömülüdür. M. Baha Tanman ise Pîr Celâleddin Abdurrahman Çelebi'yi, meşihat silsilesinde bir Abdurrahman Çelebi'nin oğlu olarak sıralar. Bu üç anlatım birbiriyle bağdaşmaz; hangisinin doğru olduğu okuduğumuz kaynaklardan anlaşılamadı.
Tarihlerdeki Tutarsızlık
Hüsameddin'e göre Baba Ali, Pîr İlyâs'ın ölümünden sonra yirmi yıl yurdunda oturmuş, sonra dönüp Pîr Celâl'e hilâfet verdikten sonra 836'da [1432-33] ölmüştür. Özköse'nin makalesinde Pîr İlyas'ın ölümü 833 (1429) olarak geçer. Bu tarihle Hüsameddin'in "yirmi yıl" ifadesi bağdaşmaz; arada yalnız üç yıl vardır. Aynı makalede Pîr İlyas'ın ölümünden sonra şeyh olan Abdurrahman Çelebi için 827 (1424) tarihi verilir, yani makalenin kendi içinde de tutarsızlık görünür. Pîr İlyas'ın ölüm tarihi ve Baba Ali'nin yaşadığı yıllar bu nedenle doğrulanamadı.
Künhü'l-ahbâr
Hüsameddin'in "Âlî Bey" diye andığı kaynak, Âlî Mustafa Efendi'nin dört bölümlük genel tarihidir. Eserin Osmanlı tarihine ayrılan dördüncü bölümünde devlet adamları, âlim ve şairlere ait uzun biyografiler yer alır. Baba Ali ile ilgili aktarmanın hangi bölümden alındığı okuduğumuz kaynaklardan anlaşılamadı.
Baba Ali Çelebi'nin Çemişgezek'teki yaşamına ve babası Şükrullah'a dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Halvetiyye'nin Şirvânî halifeleri arasında Pîr Şükrullah Ensârî adlı biri anılır; Baba Ali'nin babasıyla ilişkisi kaynaklarda belirtilmemektedir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 390. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- M. Baha Tanman, "Yâkub Paşa Tekkesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43, İstanbul 2013, s. 285-286. https://islamansiklopedisi.org.tr/yakub-pasa-tekkesi
- Süleyman Uludağ, "Halvetiyye", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 15, İstanbul 1997, s. 393-395. https://islamansiklopedisi.org.tr/halvetiyye
- Jan Schmidt, "Künhü'l-ahbâr", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, İstanbul 2002, s. 555-556. https://islamansiklopedisi.org.tr/kunhul-ahbar
Kitaplar
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar, sy. 5, Ankara 2018, s. 91-118.