AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · İKİNCİ FASIL

Bâkî Paşa-Çâvuşzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 391 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Çavûşân-ı dergâh-ı âlîden Kalender Ağa bin Hasan mahdûmudur. Abdülbâkî Paşa olup Bâkî Paşa demekle meşhûrdur. Amasya züamâsından olup [425] Karayazıcı eşkıyâsının mazarratlarını def’e cân-siperâne gayret ve hizmetler ibrâz ederek terakkî gördü.

Ba’dehû on yıl zarfında mükerreren Amasya alaybeyi olup 1032’de Abaza Mehmed Paşa Karahisâr-ı Şarkîye hücûm edeceği ma’lûm olmakla Mutasarrıf Murtaza Paşa’nın imdâdına me’mûren Karahisâr-ı Şarkî’ye gitdi. Orayı Abaza Paşa’ya karşı fevkalâde müdâfa’a ederek paşayı avdete icbâr eylediğinden bâ-rütbe-i mîr-i mîrânî Karahisâr-ı Şarkî mutasarrıfı oldu.

1034’de Kars Beylerbeyi olup sonra Batum muhâfızı oldu. Ba’dehû Musûl Beylerbeyi olup Bağdâd Harbi’ne me’mûr oldu. 1036’da Irâk muhârebâtında vefât etdi. Meşâhîr-i ümerâdan şecî’, gayûr, müstakîm ve muhârib bir zât idi. Mahdûmları Rıdvan Paşa ile Hasan, Hüseyin Beylerdir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Yüce dergâh çavuşlarından Kalender Ağa oğlu Hasan'ın oğludur. Asıl adı Abdülbâkî Paşa'dır, Bâkî Paşa diye ünlüdür. Amasya zeamet sahiplerinden olup Karayazıcı eşkıyasının zararlarını gidermek için canını siper eden gayret ve hizmetler gösterdi ve bunlarla yükseldi.

Sonra on yıl içinde birkaç kez Amasya alaybeyi oldu. 1032'de [1622-23] Abaza Mehmed Paşa'nın Karahisâr-ı Şarkî'ye saldıracağı anlaşılınca Mutasarrıf Murtaza Paşa'ya yardım için görevlendirilerek Karahisâr-ı Şarkî'ye gitti. Orayı Abaza Paşa'ya karşı olağanüstü savunup paşayı geri dönmeye zorladığı için beylerbeyi rütbesiyle Karahisâr-ı Şarkî mutasarrıfı oldu.

1034'te [1624-25] Kars Beylerbeyi oldu, sonra Batum muhafızı oldu. Daha sonra Musul Beylerbeyi olup Bağdat Savaşı'na memur edildi. 1036'da [1626-27] Irak savaşlarında öldü. Ünlü emirlerden, yiğit, namusuna düşkün, dürüst ve savaşçı bir zat idi. Oğulları Rıdvan Paşa ile Hasan ve Hüseyin Bey'lerdir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • çavûşân-ı dergâh-ı âlî: saray çavuşları
  • züemâ: zeamet sahipleri, büyük askerî gelirli sipahiler
  • eşkıyâ: yol kesen, isyan eden silahlı gruplar
  • mazarrat: zarar
  • def'e cân-siperâne gayret: zararı gidermek için canını siper edercesine çaba
  • alaybeyi: bir sancakta sipahilerin savaştaki komutanı
  • mutasarrıf: sancağın yöneticisi
  • imdâd: yardım
  • bâ-rütbe-i mîr-i mîrânî: beylerbeyi rütbesiyle
  • muhâfız: kale komutanı, koruyucu
  • gayûr: namusuna düşkün, gayretli
  • müstakîm: dürüst, doğru yolda
  • muhârib: savaşçı

Karayazıcı ve Amasya

Hüsameddin'in "Karayazıcı eşkıyâsı" dediği hareket, büyük olasılıkla Urfa'da isyan edip Halim Şah unvanıyla saltanatını ilân eden Celâlî Karayazıcı (Abdülhalim) ve adamlarıdır. Müctebâ İlgürel'in anlattığına göre Karayazıcı'nın yanında toplanan Celâlî reisleri arasında "Amasyalı Deli Zülfikar" da vardı. Karayazıcı 1599-1601 arasında Anadolu'yu karıştırmış, teslim olurken kendisine Amasya ya da Antep sancağının verileceğine dair söz almış, daha sonra Çorum sancak beyliğine atanmıştır; 1010 yılı Ramazanında (Şubat-Mart 1602) ölüm haberi İstanbul'a ulaşmıştır. Bâkî Paşa'nın bu hareketle nasıl mücadele ettiği, bu kaynaklarda adı geçmediği için doğrulanamadı.

Abaza Mehmed Paşa ve Karahisâr-ı Şarkî

Abaza Mehmed Paşa, 1621'de Erzurum beylerbeyi olmuş, II. Osman'ın öldürülmesinden sonra yeniçerileri padişah katili ilân ederek onlara karşı isyan etmiştir. Etrafında 30.000 kişi toplamış, Şebinkarahisar'ı ve Sivas'ı almış, Ankara'yı kuşatmıştır. IV. Murad'ın tahta çıkışından sonra sadrazam Hâfız Paşa kumandasındaki kuvvetler onu Kayseri yakınlarında Karasu'da yenmiş, Abaza Erzurum'a çekilmiştir. 1628'de Hüsrev Paşa'nın seferiyle teslim olmuş, affedilip Bosna valisi yapılmış; 1634'te idam edilmiştir (İlgürel). Karahisâr-ı Şarkî, kaynaklarda Şebinkarahisar diye de anılır. Bu anlatımda Abaza'nın Şebinkarahisar'ı alması IV. Murad'ın tahta çıkışından önceki olaylar arasında sayılır; bu sıralama Hüsameddin'in 1032 [1622-23] tarihine uygun düşer. Ancak Bâkî Paşa'nın adı, Mutasarrıf Murtaza Paşa'nın adı ve Abaza'yı Karahisâr-ı Şarkî önünden geri çevirmeye ilişkin ayrıntı okuduğumuz kaynaklarda geçmez; Abaza'nın bu hamlede gerçekten geri çekilip çekilmediği doğrulanamadı.

Bağdat Seferi

Hüsameddin'in "Bağdâd Harbi" dediği harekât, Hâfız Ahmed Paşa'nın Bağdat seferi olabilir. Orhan F. Köprülü'ye göre Hâfız Ahmed Paşa, 1625'te Musul'a, ardından Kerkük'e gelmiş, 13 Kasım 1625'te Bağdat'ı kuşatmış, kuşatma Haziran 1626 dolaylarında kaldırılmak zorunda kalmıştır; Paşa 1 Aralık 1626'da görevden alınmıştır. Hüsameddin'in verdiği 1036 [Eylül 1626-Eylül 1627] yılı bu olaylardan hemen sonrasına denk gelir ve Bâkî Paşa'nın ölümünün kuşatma sırasında ya da sonraki Irak çarpışmalarında olduğunu gösterebilir; bu bir çıkarımdır, çünkü o madde Bâkî Paşa'yı anmaz. Aynı kaynakta Hâfız Ahmed Paşa'nın 1625'te sadrazamlığa gelmesinde etkili olanlar arasında Defterdar Bâki Paşa adlı bir kişi anılır; bu kişinin Hüsameddin'in Bâkî Paşa'sıyla özdeş olduğuna dair hiçbir işaret yoktur.

Bâkî Paşa'nın Kars beylerbeyiliği, Batum muhafızlığı ve Musul beylerbeyiliğine ve oğulları Rıdvan Paşa, Hasan ve Hüseyin Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 391. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.