Sicillât-ı mahkemeden ve muhâsebe defterinden müstebân olduğu üzere Amasya’nın Gevük karyesi eşrâfından ve evlâd-ı Selçûkiyyeden Sultân Mes’ûd ve şehzâdesi Sultân Altunbaş evkâfına mütevellî olan Alî Çelebi mahdûmudur.
Sipâhî olup Amasya’da oturdu. Bir müddet Geldiklânlı Alî Paşa’nın ve 1058’de İbşir Mustafa Paşa’nın ağalarından olarak devr-i bilâd etdi. Ba’dehû mîrlivâ olup 1065’de İbşir Paşa’nın i’dâmında Amasya’ya gelip menkûbâne ikâmet ve Selçûk evkâfına mütevellî olup 1079’da vefât etdi.[459]
Amasya eşrâfından Pîr Hüseyin Beyzâde Osmân Bey’in dâmâdı idi. Mahdûmları Osmân, Halîl, Abdurrahmân Ağalardır. Osmân Ağa evkâf-ı Selçûkiyye mütevellîsi olup 1094’de ve bundan sonra mütevellî olan Halîl Ağa 1101’de vefât etdi. Abdurrahmân Ağa daha evvel fevt olup mahdûmu Abdülkerîm Ağa’dır.
Halîl Ağa’nın oğulları İsmâîl, Ahmed, Selîm Ağalar da mütevellî olup İsmâîl Ağa 1103’de ve Ahmed Ağa 1124’de ve Selîm Ağa 1134’de vefât etdi. İsmâîl Ağazâde el-Hâc Osmân Ağa Havza voyvadası olup 1159’da orada vefât etdi. Oğulları es-Seyyid Halîl, Mehmed Ağalardır.
Es-Seyyid Halîl Ağa, pederinin vefâtında mütevellî olup 1170’de vefâtıyla es-Seyyid Mehmed Ağa ve 1176’da vefâtıyla mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Osmân Ağa mütevellî oldu. 1207’de bunun vefâtıyla mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Mehmed Ağa mütevellî olup 1246’da vefâtıyla oğulları es-Seyyid Selîm, Osmân, Mehmed Ağalar müştereken mütevellî oldu.
Es-Seyyid Mehmed Ağa 1271’de ve Havza kazâsı müdürü [460] es-Seyyid Selîm Ağa 1273’de ve es-Seyyid Osmân Ağa 1282’de vefât etdi. Selîm Ağa’nın oğulları Mahmûd, Mehmed Ağalar ve es-Seyyid Mehmed Ağa bin es-Seyyid Mehmed Ağa’nın oğulları Ahmed, Selîm Ağalardır.
Bunlardan es-Seyyid el-Hâc Mahmûd Ağa birâderiyle müştereken mütevellî ve Havza kazâsı meclis idâresi a’zâsından kerîm, hânedân bir zât olup 1316’da vefât etdi. Mahdûmları es-Seyyid Ebûbekir, Bayrâm, Ahmed Efendiler de mütevellî olmuşlardı. Bunlara Bayrâm Beyzâdeler dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Mahkeme sicillerinden ve muhasebe defterinden anlaşıldığı üzere, Amasya'nın Gevük köyü ileri gelenlerinden ve Selçuklu soyundan Sultan Mesud ile şehzadesi Sultan Altunbaş'ın vakıflarına mütevelli olan Ali Çelebi'nin oğludur.
Sipahi olup Amasya'da oturdu. Bir süre Geldiklanlı Ali Paşa'nın ve 1058'de [1648-49] İbşir Mustafa Paşa'nın ağalarından olarak çeşitli yerleri dolaştı. Sonra mirliva olup 1065'te [1654-55] İbşir Paşa'nın idamı üzerine Amasya'ya gelip felakete uğramış biri olarak buraya yerleşti, Selçuklu vakıflarına mütevelli olup 1079'da [1668-69] öldü.
Amasya ileri gelenlerinden Pîr Hüseyin Beyzade Osman Bey'in damadı idi. Oğulları Osman, Halil ve Abdurrahman Ağalardır. Osman Ağa Selçuklu vakıfları mütevellisi olup 1094'te [1682-83] öldü; ondan sonra mütevelli olan Halil Ağa 1101'de [1689-90] öldü. Abdurrahman Ağa daha önce ölmüştü; oğlu Abdülkerim Ağa'dır.
Halil Ağa'nın oğulları İsmail, Ahmed ve Selim Ağalar da mütevelli oldular; İsmail Ağa 1103'te [1691-92], Ahmed Ağa 1124'te [1712-13] ve Selim Ağa 1134'te [1721-22] öldü. İsmail Ağa'nın oğlu Hacı Osman Ağa Havza voyvodası olup 1159'da [1746-47] orada öldü. Oğulları es-Seyyid Halil ve Mehmed Ağalardır.
Es-Seyyid Halil Ağa, babasının ölümü üzerine mütevelli olup 1170'te [1756-57] ölünce es-Seyyid Mehmed Ağa, onun 1176'daki [1762-63] ölümüyle de oğlu es-Seyyid Hacı Osman Ağa mütevelli oldu. 1207'de [1792-93] bunun ölümüyle oğlu es-Seyyid Hacı Mehmed Ağa mütevelli olup 1246'daki [1830-31] ölümüyle oğulları es-Seyyid Selim, Osman ve Mehmed Ağalar birlikte mütevelli oldular.
Es-Seyyid Mehmed Ağa 1271'de [1854-55], Havza kazası müdürü es-Seyyid Selim Ağa 1273'te [1856-57], es-Seyyid Osman Ağa 1282'de [1865-66] öldü. Selim Ağa'nın oğulları Mahmud ve Mehmed Ağalar, es-Seyyid Mehmed Ağa bin es-Seyyid Mehmed Ağa'nın oğulları da Ahmed ve Selim Ağalardır.
Bunlardan es-Seyyid Hacı Mahmud Ağa kardeşiyle birlikte mütevelli olmuş, Havza kazası meclis idaresi üyelerinden, cömert, soylu bir aileden gelen bir zat olup 1316'da [1898-99] öldü. Oğulları es-Seyyid Ebûbekir, Bayram ve Ahmed Efendiler de mütevelli olmuşlardı. Bunlara Bayram Beyzâdeler denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sicillât-ı mahkeme: mahkeme kayıt defterleri
- muhâsebe defteri: vakfın gelir ve gider kayıtlarının tutulduğu defter
- eşrâf: ileri gelenler, soylular
- evlâd-ı Selçûkiyye: Selçuklu soyundan gelenler
- mütevellî: bir vakfın işlerini yürüten görevli
- sipâhî: Osmanlı atlı askeri
- devr-i bilâd: yurdu gezme, değişik yerlerde görev yapma
- mîrlivâ: sancak beyi
- menkûbâne: felakete uğramış biri olarak
- i'dâm: idam, öldürülme
- voyvoda: bir bölgenin gelir ve düzen işlerine bakan görevli
- meclis idâresi: kazanın yönetim kurulu
- hânedân: soylu aile
- kerîm: cömert, eli açık
Selçuklu Soyu ve Vakıflar
Metindeki Sultan Mesud, son Anadolu Selçuklu sultanı II. Gıyaseddin Mesud'dur; Sultan Altunbaş ya da Tâceddin Altunbaş onun oğludur. Amasya, XIV. yüzyılın ilk yarısında bir ara Altunbaş'ın egemenliğinde kalmış ve 1341'de Hâbiloğlu tarafından ele geçirilmiştir. Hüsameddin'e göre Altunbaş'ın dört şehzadesi çok tanınmıştı ve her biri Amasya çevresinde kendilerine ayrılan çiftliklerde otururdu; Mesud Çelebi babasının yerine Havza'da oturuyor, Keykubad Çelebi Ladik'te, Alp Arslan Çelebi Amasya'da yaşıyor, dördüncü şehzade Keyhüsrev Çelebi ise babasının yanında kalıyordu. Hüsameddin ayrıca Altunbaş'ın çocuklarının ve torunlarının çok olduğunu, sonradan üç sülaleye ayrıldıklarını yazar. Bu aktarımlar, Gevük Ağalarının Havza yöresindeki Selçuklu vakıflarına mütevelli olmalarıyla bölgesel bakımdan uyumludur; ancak metindeki Ali Çelebi'nin ve ailesinin bu soydan geldiğine dair bağımsız bir belge okunan kaynaklarda bulunmadı. Hüsameddin'in sicil ve muhasebe defterlerine dayanan bu kayıtları doğrulanamadı.
İbşir Mustafa Paşa ve 1065
Metinde İbşir diye geçen kişi İpşir Mustafa Paşa'dır. Abaza asıllı olan İpşir Mustafa Paşa, 1647'de Sivas valisi iken Varvar Ali Paşa'ya karşı serasker tayin edilmiş ve onu 20 Mayıs 1648'de [26 Rebîülâhir 1058] öldürtmüştü; Hüsameddin'in 1058 tarihi bu olaylara denk gelir. Sadrazamlığı 1655'in başında, Şubat ayında başladı; sipahilerle ve yeniçerilerle arası açıldı, 8 Mayıs 1655'te başlayan ayaklanma üzerine mührü teslim etti ve 11 Mayıs 1655'te [5 Receb 1065] idam edildi. Hüsameddin'in 1065 [1654-55] tarihi böylece uyuşur. Bu ayaklanma sonucunda Ali Çelebi'nin oğlu Bayram Bey'in Amasya'ya sürgün gibi dönmesi, onun İpşir Paşa'nın adamlarından olmasıyla açıklanabilir; ancak metin bunu açıkça yazmaz ve bu bir çıkarımdır.
Gevük, Bayram Beyzâdeler ve Soy Zinciri
Gevük köyünün bugünkü durumu, Pîr Hüseyin Beyzâdeler ailesi, Havza voyvodası Hacı Osman Ağa, Havza kazası müdürü Selim Ağa ve meclis idaresi üyesi Mahmud Ağa hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. İki yüz yıldan uzun süren mütevelli zinciri tümüyle Hüsameddin'in sicil ve muhasebe kayıtlarından çıkardığı bir listedir; bağımsız olarak doğrulanamamıştır. Ailenin Bayram Beyzâdeler diye anılması, soyun başındaki Bayram Bey'e dayanıyor görünür; bu bir çıkarımdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 401–401. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Zerrin Günal Öden, "Kadı Burhaneddin Karşısında Bir Selçuklu Şehzadesi Kılıç Arslan", Belleten, 64/241, 2000. https://belleten.gov.tr/tam-metin/2577/tur
- M. Münir Aktepe, "İpşir Mustafa Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2000. https://islamansiklopedisi.org.tr/ipsir-mustafa-pasa
- İlhan Şahin - Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya