Amasya’nın kurb-i şimâlisinde kâin Alevî köyünden Alî bin Ahmed Kethüdâ mahdûmudur. Halk arasında Alevîköylü Hacı Bayrâm Efendi demekle meşhûrdur. Amasya’da hıfz-ı Kur’ân etdikten sonra “Tebyînü’l-Mehârim” mü’ellifi el-Hâc Sinâneddîn Yûsuf ve Bahşîzâde Fâzıl Necmeddîn Yahyâ Efendilerden ikmâl-i tahsîl etdi.
Yıllarca ders-i âm olup tedrîs-i ulûma muvâzabet ederek nice şâkirdân-ı irfânı yetişti. Hızır Paşa, Ayâs Ağa, Hüseyin Ağa Medreseleri’ne sırasıyla müderris oldu. Bir kaç defa teklif edilen kazâyı reddederek [450] tedrîs ve ifâde mesleğine devam etdi.
Kendisi Temennâ Mahallesi’nde ikâmet etdiği münâsebetle “Temennâyî”mahlasını aldı. Fethiye Câmi-i şerîfinde Beyzâvî tefsîrine başladı. 1018’de Atabeg Gâzi Medresesi’yle mütekâ’id olup 1026’da tefsîri hatmetdikten bir kaç mâh sonra vefât etdi.
Abdî Efendi Tezkiresinde diyor ki: Temennâyî el-Hâc Bayrâm Efendi, ulûm-i âkliyye ve nakliyyede mâhir, fakîh, müteşerri, fâzıl, edîb, vecîh bir zât idi. Mahdûmları Hızır, Abdülhalîm, Abdülazîz Efendilerdir. Bunlara Hacı Bayrâmzâdeler dendi.
Hızır Efendizâde Mehmed Efendi kudâttandır. Mevâlîden şârihü’l-Menâr Abdulhalîm Efendizâde müverrih-i meşhûr Ahmed Efendi fuzalâdandır. Kudâttan Abdülaziz Efendizâde Mehmed, Mustafa Efendiler de ulemâdandır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın kuzeyine yakın Alevî köyünden Ali bin Ahmed Kethüda'nın oğludur. Halk arasında Alevîköylü Hacı Bayram Efendi diye ünlüdür. Amasya'da Kur'an'ı ezberledikten sonra "Tebyînü'l-Mehârim" yazarı Hacı Sinaneddin Yusuf ile Bahşîzâde fazıl Necmeddin Yahya Efendilerden öğrenimini tamamladı.
Yıllarca herkese açık ders verip ilim okutmayı sürdürerek nice öğrenci yetiştirdi. Hızır Paşa, Ayas Ağa ve Hüseyin Ağa Medreselerine sırasıyla müderris oldu. Birkaç kez kendisine önerilen kadılığı reddederek ders verme ve ilim yayma yoluna devam etti.
Temennâ Mahallesi'nde oturduğu için "Temennâyî" mahlasını aldı. Fethiye Camii'nde Beyzâvî tefsirini okutmaya başladı. 1018'de [1609-10] Atabeg Gazi Medresesi ile emekliye ayrıldı; 1026'da [1617-18] tefsiri bitirdikten birkaç ay sonra öldü.
Abdî Efendi Tezkiresi'nde şöyle der: Temennâyî Hacı Bayram Efendi akla ve nakle dayalı ilimlerde usta, fıkıh bilgini, şeriata bağlı, fazıl, edip ve saygın bir zat idi. Oğulları Hızır, Abdülhalim ve Abdülaziz Efendilerdir. Bunlara Hacı Bayramzâdeler denildi.
Hızır Efendi'nin oğlu Mehmed Efendi kadılardandır. İlmiye sınıfından, Menâr şârihi Abdülhalim Efendi'nin oğlu ünlü tarihçi Ahmed Efendi âlimlerdendir. Kadılardan Abdülaziz Efendi'nin oğulları Mehmed ve Mustafa Efendiler de âlimlerdendir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kurb-i şimâl: kuzeye yakın yer
- kethüdâ: bir topluluğun ya da yöneticinin işlerini yürüten kâhya
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezberleme
- ders-i âm: herkese açık ders veren, icazet almış öğretmen
- muvâzabet: devam etme, aksatmama
- şâkirdân-ı irfân: bilgi öğrencileri
- mütekâ'id: emekli
- tedrîs ve ifâde: ders verme ve bilgi aktarma
- ulûm-i âkliyye ve nakliyye: akla dayalı ve nakle dayalı ilimler
- vecîh: saygın, itibarlı
- şârih: bir eseri açıklayan, şerh yazan kişi
- müverrih: tarihçi
- mevâlî: ilmiye sınıfı, müderris ve kadı yolundakiler
Hocası Sinaneddin Yusuf
Metindeki "Tebyînü'l-Mehârim" yazarı Sinaneddin Yusuf, Amasya'da doğmuş, "Muhaşşî" (haşiye yazan) lakabıyla anılan bir âlimdir. Babasının adı Hüsameddin, dedesinin adı İlyas'tır. 986'da [1578] öldüğü bilinir. Beyzâvî tefsiri üzerine yazdığı haşiye döneminin ulemasınca saygın sayılmış, bu eser bugün akademik çalışmalara konu olmuştur. Kendisi Anadolu kazaskerliği yapmış, Ebüssuûd Efendi'nin cenaze namazını kıldırmak üzere seçilecek kadar önemli bir kişi olmuştur. Hüsameddin'in "Hacı Sinaneddin Yusuf" dediği kişinin bu âlim olması çok olasıdır; ancak bu bir çıkarımdır, çünkü okunan kaynaklar Temennâyî'yi onun öğrencisi olarak anmaz. Aynı kişinin Tebyînü'l-Mehârim adlı fıkıh eserini de yazdığı kütüphane kayıtlarında geçer; bu kayıt doğrulanamadı.
Hocasının ölümü 986'dır, Temennâyî ise 1026'da öldü. Aradaki kırk yıl, Temennâyî'nin öğrenimini 986'dan önce tamamlayıp ardından uzun yıllar ders verdiğini gösterir; bu, metindeki "yıllarca ders-i âm olup" sözüyle uyumludur. Beyzâvî tefsirini okutmaya başlaması da hocasının Beyzâvî haşiyesiyle tanınmasıyla uyumludur; bu bir çıkarımdır.
Fethiye Camii
Temennâyî'nin tefsir derslerini verdiği Fethiye Camii, bir Bizans kilisesinden çevrilmiş bir yapıdır. Kilisenin VII. yüzyılda yapıldığı sanılır; Danişmendliler döneminde Amasya valisi Fetih Gazi tarafından camiye çevrilmiş ve Fethiye adını almıştır. Minare 1883'te İncezade Hacı Mehmed tarafından eklenmiştir; cami 1956'da onarılıp açılmış, son olarak 2006'da restore edilmiştir. Eski kilise yapısından çok az şey kaldığı için özellikleri anlaşılamamaktadır.
Medreseler ve Aile
Hızır Paşa Medresesi, Ayas Ağa Medresesi, Hüseyin Ağa Medresesi ve Atabeg Gazi Medresesi hakkında okunan kaynaklarda yeterli bilgiye rastlanmadı. Atabeyzâdelerden Nasıreddin Ahmed Atabey'in 1322-1327'de Amasya valisiyken Atabey Medresesi'ni yaptırıp bütün mal varlığını bu medreseye vakfettiği bilinir; Hüsameddin'in "Atabeg Gâzi Medresesi" dediği yapının bununla ilgisi olabilir, ama bu bir çıkarımdır. Alevî Köyü, Temennâ Mahallesi, Abdî Efendi Tezkiresi, Hızır, Abdülhalim ve Abdülaziz Efendiler ile torunları ve Menâr şârihi Abdülhalim Efendi'nin oğlu Ahmed Efendi hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kütüphane kayıtlarında "Şârihü'l-Menârzâde Ahmed Efendi" adlı bir tarihçinin Amasya doğumlu olduğu geçer, ancak ayrıntılar doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 398–398. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- İbrahim Elhassun, "Sinaneddin Yusuf'un (Ö.H.986) Beydavi Haşiyesi'nin Tasnif Yöntemi ve Metodolojisi", Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2020. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sduifd/issue/59064/656820
- İbrahim Elhassun, "Sinâneddin Yûsuf'un (Ö.H. 986) Beydâvî Hâşiyesi'nin Tahkiki (En'âm ve A'râf Sûreleri)", yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2020.
- "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/485672
Resmî kaynaklar
- "Fethiye Camii (Amasya)", T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı.