Amasyalıdır. Ulemâdan Ramazân Çelebi bin Şa’bân Çelebi bin Mevlânâ Sadreddîn Receb Çelebi bin Veli mahdûmudur. Fuzalâdan Mevlânâ Bahşî Halîfe ve tilmîzi Mevlânâ es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed Çelebi’den ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm oldu.
Otuz yıldan ziyâde tedrîs-i ulûm edib Amasya’da medreseleri devrederek Yörgüç Paşa müderrisi oldu. [448] Bu esnâda Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Mustafa huddâmına mu’allim olup şöhret-i ilmiyesi arttı.
960 senesi şevvâlinde Şehzâde-i müşârün-ileyhin şehâdetine binâen Hüseyin Ağa müderrisliği ile tatyîb edildi. 965’de Amasya vâlisi olan Şehzâde Sultân Bâyezîd’e tekarrub eylediğinden 966’da Şehzâde-i müşârün-ileyhin kıyâmında menkûb oldu. Şehzâdeye nasîhat etmediğinden İstanbul’a celb ve Yedikule’de habs edildi.
Altı ay kadar mahbûs kalıp 967’de berâ’et-i zimmeti zâhir olduğundan afv ü ıtlâk edilmekle beraber yol mesârifi taraf-ı Pâdişâhîden ihsân edilerek Hicâz’a gitdi. 968’de avdet edib 969’da vefât eyledi. Ceddi Ahî Receb yanında medfûndur.
Âlim, fâzıl, ulûm-i Arabiyye ve edebiyyede kâmil, tevârih ve muhâzarâta vâkıf, mü’eddeb, gâyet fakîh, usûlî, müteşerri’ bir zât idi. Mahdûmları Mehmed, Şa’bân, Ramazân Efendilerdir. Şa’bân Efendi’nin mahdûmları Biber Mehmed, Hasan, Mahmûd Efendilerdir. Bunlara [449] Bayrâmzâdeler dendi.
Biber Mehmed Efendi, mevâlîden olup mahdûmu Mısır kadısı Alî Rızaî Efendi’dir. Hasan Efendi Rûmeli kazaskeri olup mahdûmu sudûr-i ilmiyyeden eş-Şeyh Mahmûd Şifâyî Efendi’dir. Mahmûd Efendi Rûmeli kudât-ı kibârından olup mahdûmu İsmâîl Efendi’dir. Bunların terâcim-i ahvâli aşağıda gelir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Âlimlerden Ramazan Çelebi bin Şaban Çelebi bin Mevlânâ Sadreddin Receb Çelebi bin Veli'nin oğludur. Faziletli âlimlerden Mevlânâ Bahşî Halife'den ve onun öğrencisi Mevlânâ es-Seyyid Muhyiddin Mehmed Çelebi'den öğrenimini tamamlayıp herkese açık ders verir oldu.
Otuz yıldan fazla ilim okutup Amasya'daki medreselerde sırayla görev yaptıktan sonra Yörgüç Paşa Medresesi müderrisi oldu. Bu sırada Amasya valisi Şehzade Sultan Mustafa'nın maiyetindekilere hoca olup ilim şöhreti arttı.
960 yılı şevvalinde [1553] adı geçen şehzadenin şehit edilmesi üzerine Hüseyin Ağa Medresesi müderrisliğiyle gönlü alındı. 965'te [1557-58] Amasya valisi olan Şehzade Sultan Bayezid'e yaklaştığı için, adı geçen şehzadenin 966'daki [1558-59] ayaklanması sırasında başına felaket geldi. Şehzadeye öğüt vermediği için İstanbul'a getirtilip Yedikule'de hapsedildi.
Altı ay kadar hapiste kaldı; 967'de [1559-60] suçsuzluğu ortaya çıktığından bağışlanıp salıverildi ve yol masrafları padişah tarafından verilerek Hicaz'a gitti. 968'de [1560-61] döndü, 969'da [1561-62] öldü. Dedesi Ahi Receb'in yanında gömülüdür.
Âlim, faziletli, Arap dili ilimlerinde ve edebiyatta olgun, tarihe ve edebî sohbetlere vâkıf, terbiyeli, çok bilgili bir fıkıh bilgini, usûl bilgini ve şeriata bağlı bir zat idi. Oğulları Mehmed, Şaban ve Ramazan Efendilerdir. Şaban Efendi'nin oğulları Biber Mehmed, Hasan ve Mahmud Efendilerdir. Bunlara Bayramzâdeler denildi.
Biber Mehmed Efendi ilmiye sınıfından olup oğlu Mısır kadısı Ali Rızaî Efendi'dir. Hasan Efendi Rumeli kazaskeri olup oğlu ilmiye ileri gelenlerinden Şeyh Mahmud Şifâyî Efendi'dir. Mahmud Efendi Rumeli'nin büyük kadılarından olup oğlu İsmail Efendi'dir. Bunların hal tercümeleri aşağıda gelecektir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: herkese açık ders veren, icazet almış öğretmen
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- huddâm: hizmetliler, maiyet
- tatyîb: gönül alma, hatır sayma
- menkûb: felakete uğramış
- kıyâm: ayaklanma
- berâ'et-i zimmet: suçsuz olduğunun anlaşılması
- afv ü ıtlâk: bağışlama ve salıverme
- muhâzarât: edebî sohbetler, nükteler ve hatıralar
- usûlî: fıkıh usulü bilgini
- müteşerri': şeriata bağlı
- mevâlî: ilmiye sınıfı, müderris ve kadı yolundakiler
- sudûr-i ilmiyye: ilmiye sınıfının ileri gelenleri
Şehzade Mustafa ve Şehzade Bayezid
Metindeki iki şehzade, Kanuni Sultan Süleyman'ın oğullarıdır. Şehzade Mustafa Amasya sancak beyiydi ve 6 Ekim 1553'te öldürüldü; bu tarih Hüsameddin'in verdiği 960 şevvaline uyar. Amasya bundan sonra şehzadelerin idarî tecrübe kazandığı merkez olma özelliğini yitirdi; yerini Manisa aldı. Şehzade Bayezid ise 6 Eylül 1558'de Kütahya'dan Amasya'ya nakledildi, uzun bir yolculuktan sonra 21 Aralık 1558'de şehre girdi. Nakli bir hakaret sayıp babasına karşı hazırlık yaptı. Padişah onun ve taraftarlarının öldürülmesinin gerektiğine dair fetvalar aldırdı. Bayezid Konya yakınlarında 30 Mayıs 1559'dan başlayan iki günlük savaşta yenildi, Amasya'ya döndü ve 7 Temmuz'da oğullarıyla şehirden çıkıp 1559 Ağustosu ortalarında İran'a sığındı. Bu olaylar Hüsameddin'in verdiği 965-966 yıllarıyla örtüşür.
Bayram Efendi'nin Amasya'da Şehzade Bayezid'e yakınlık gösterdiği için hapsedildiği Hüsameddin'in kaydıdır. Okunan kaynaklar Bayram Efendi'nin adını anmaz. Padişahın şehzadenin taraftarları hakkında fetva aldırdığı düşünülürse, Bayram Efendi'nin şehzadeye öğüt vermemekle suçlanıp Yedikule'ye gönderilmesi bu ortamın bir sonucu olabilir; ancak bu bir çıkarımdır ve belgeyle doğrulanamadı.
Yörgüç Paşa Medresesi ve Bayramzâdeler
Yörgüç Paşa, Amasya'da önemli görevler üstlenmiş Atabeyzâdeler ailesinin en ünlü kolunun başındaki kişidir; soyundan gelenlere Yörgüç Paşazâdeler denmiştir. Kardeşi Hızır Paşa'nın soyuna ise Hızır Paşazâdeler denir. Yörgüç Paşa Medresesi'nin ve Hüseyin Ağa Medresesi'nin kuruluşu, Bayram Efendi'nin medresedeki görevleri, ceddi Ahi Receb ve dedesi Sadreddin Receb Çelebi hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Aynı adı taşıyan Bayramzâde Zekeriyyâ Efendi, Ankara'da doğan ve şeyhülislâmlığa kadar yükselen bir âlimdir; babası Ankaralı Bayram Efendi'dir. Okunan kaynaklar onu Amasya'daki Bayramzâdelerle ilişkilendirmez, bu yüzden iki aileyi birbirine bağlamak doğru olmaz. Hüsameddin'in sıraladığı Biber Mehmed, Hasan ve Mahmud Efendiler ile oğulları hakkında da okunan kaynaklarda kayıt bulunmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 398–399. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Şerafettin Turan, "Bayezid, Şehzade", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1992. https://islamansiklopedisi.org.tr/bayezid-sehzade
- İlhan Şahin - Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya
- "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/485672
- Mehmet İpşirli, "Zekeriyyâ Efendi, Bayramzâde", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013. https://islamansiklopedisi.org.tr/zekeriyya-efendi-bayramzade