AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · ONUNCU FASIL · AMASYA TÂRÎHİ'NDEN ÜÇÜNCÜ DEVRE BAKİYYESİ

Hasan Paşa

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 651 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN

Özgün Metin

Amasyalıdır. Gümüşlüzâde Mahallesi'nde Hacı Kâsımoğlu Hacı Ömer Ağa'nın oğludur. 1162 cemâziyelâhirinin dokuzuncu günü Amasya mutasarrıfı ve baş a'yân Hacı Ahmed Bey mütesellimi oldu. Şa'bânın üçüncü günü meşâhîr-i ulemâdan Saçlı Dâmâd Hacı Osmân Efendi merhûm oldu. Mahdûmu Hacı Bâkır Mehmed [81] Efendi ulemâ ve şu'arâdandı.

Berât gecesi ulemâ arasında çıkan bir hâdise üzerine Çorumlu müftü isti'fâya mecbûr olup ulemâdan Mehmed Paşa müderrisi Aybatsalı Abdullâh Efendi Amasya müftüsü ve şevvâl ibtidâlarında sadr-ı âlî kethüdâsı Amasyalı Hocazâde Abdulganî Abdî Ağa vezâretle Tırhala vâlîsi oldu.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Gümüşlüzade Mahallesi'nden Hacı Kasımoğlu Hacı Ömer Ağa'nın oğludur. 1162 [1749] yılı cemaziyelahir ayının dokuzuncu günü Amasya mutasarrıfı oldu; baş ayan Hacı Ahmed Bey de onun mütesellimi oldu. Şaban ayının üçüncü günü ünlü ulemadan Saçlı Damad Hacı Osman Efendi vefat etti. Oğlu Hacı Bâkır Mehmed Efendi de ulemadan ve şairlerdendi.

Berat gecesi ulema arasında çıkan bir olay üzerine Çorumlu müftü istifaya mecbur kaldı ve ulemadan Mehmed Paşa Medresesi müderrisi Aybatsalı Abdullah Efendi Amasya müftüsü oldu. Şevval ayının başlarında da sadrazam kethüdası Amasyalı Hocazade Abdülgani Abdi Ağa vezirlik rütbesiyle Tırhala valisi oldu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • meşâhîr-i ulemâ: ulemanın ünlüleri
  • merhûm olmak: vefat etmek
  • şu'arâ: şairler
  • Berât gecesi: şaban ayının on beşinci gecesi, mübarek gecelerden biri
  • hâdise: olay
  • sadr-ı âlî kethüdâsı: sadrazamın kethüdası, sadaret kethüdası
  • vezâret: vezirlik rütbesi
  • vâlî: eyalet yöneticisi

Amasyalı Bir Mutasarrıf

Hüsameddin'in sıraladığı mutasarrıflar arasında Hasan Paşa, doğrudan Amasya'nın bir mahallesinden çıkmış olmasıyla dikkat çeker. Babası Hacı Kasımoğlu Hacı Ömer Ağa'dır. Aynı aile adı bundan dört yıl önce Amasya kadılığına getirilen "Hacı Kasımoğlu Mehmed Rıza Efendi"de de geçer; Hüsameddin'in dipnotuna göre bu kadı, daha önce Amasya mütesellimliği yapmış olan Tatarağası Ömer Ağa'nın kardeşinin oğludur. Hasan Paşa'nın babası Hacı Ömer Ağa ile Tatarağası Ömer Ağa'nın aynı kişi olması mümkündür; bu durumda paşa ile kadı amca çocukları olur. Ancak bu bir tahmindir ve başka kaynaklarla doğrulanamadı. Hasan Paşa'nın mütesellimliğini yine baş ayan Hacı Ahmed Bey'e bırakması, sancağına gelmediğini gösterir.

Gümüşlüzade Mahallesi ve Gümüşlü Camii

Hüsameddin, eserinin mahalleler bölümünde Gümüşlüzade Mahallesi'ni Selağzı'nın doğusunda, doğuda Yassı Kaya ve Sofular, batıda ve güneyde Selağzı ile dere, kuzeyde Sofuzade mahalleleriyle sınırlanmış olarak tarif eder. Mahallenin adı, Amasya emiri Gümüşlüzade Tâceddin Mahmud Çelebi'den gelir. Mahallenin yüksekçe bir yerinde onun 725'te [1325] yaptırdığı cami, kurucusuna nispetle "Tâciye Camii" diye de anılmıştır. Mahalle bugün Gümüşlü adıyla anılmaktadır.

Gümüşlü Camii, ilk yapıldığında ahşaptı. Depremde zarar görünce Gümüşlüzade Ahmed Paşa tarafından onarılmış, bir yangından sonra Defterdar Ahmed Bey tarafından 890'da [1485] kâgir olarak yeniden yaptırılmıştır; kapısı üzerindeki Farsça kitabe bu yenilemeye aittir. Cami 1603'teki yangından sonra Beylerbeyi Şemseddin Paşa, 1688'de Gümüşlüzade İbrahim Paşa, 1720 yangınından sonra da mütevelli Hacı Mustafa Ağa tarafından onarılmıştır. Hüsameddin'in önceki maddelerde andığı ve 1158'de [1745] vakfiyesi düzenlenen Fatma Hatun Medresesi bu caminin kıble tarafındaydı. Medrese günümüze ulaşmamıştır; cami ise batısında Yavuz Selim Meydanı, kuzeyinde Yeşilırmak bulunan yükseltide hâlâ ayakta ve ibadete açıktır.

Sadaret Kethüdası Abdi Ağa

Maddede vezirlik rütbesiyle Tırhala valiliğine getirildiği bildirilen Hocazade Abdülgani Abdi Ağa'nın görevi, "sadr-ı âlî kethüdâlığı", yani sadaret kethüdalığıydı. Muzaffer Doğan'ın açıkladığına göre sadaret kethüdaları XVIII. yüzyılın başlarında bürolarıyla birlikte sadrazamdan sonra devletin ikinci gücü haline gelmiş, ağırlıklı olarak iç işlerinden sorumlu olmuşlardı. Taşra yöneticilerinin tayini ve denetimi, sefer hazırlıklarının takibi bu makamın işlerindendi; mütesellim, ayan, voyvoda, kadı ve naib gibi taşra görevlilerinin Babıâli'deki ilk başvuru yeri de sadaret kethüdalığıydı. 1718'den itibaren Divan-ı Hümayun'un üyesi de olan sadaret kethüdası, zamanla protokolde nişancı ve defterdarın da üzerine çıkmıştır.

Abdi Ağa'nın vezirliğe yükseldiği 1162 şevvali, Eylül 1749'a denk gelir. Bu tarihte sadrazam, Hüsameddin'in "Amasya'da Çırçırlıoğlu diye meşhur" dediği Seyyid Abdullah Paşa'ydı; Abdullah Paşa Ağustos 1747'den Ocak 1750'ye kadar bu makamda kalmıştır. Yani Abdi Ağa, bu sadrazamın kethüdası iken vezir olmuştur. Hüsameddin her ikisini de Amasyalı saydığına göre sadrazam ile kethüdası arasında hemşehrilik bağı bulunması mümkündür; ancak Abdi Ağa'ya dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Yeni Müftü Aybatsalı Abdullah Efendi

Berat gecesi ulema arasında çıkan ve Çorumlu Hacı Ali Efendi'yi istifaya zorlayan olayın ne olduğu Hüsameddin'de anlatılmaz. Yerine getirilen Aybatsalı Abdullah Efendi, Hüsameddin'in sonraki maddede "Aybatsalı Uzun Abdullah Efendi" diye andığı kişidir. Eyüp Öztürk'ün Akdağlı Mustafa Efendi üzerine yaptığı araştırmada, Hüsameddin'in verdiği bilgilere dayanarak Akdağlı'nın öğrencileri arasında sayılan "Uzun Müftü" lakaplı Abdullah Efendi'nin 1182'de [1768-69] vefat ettiği belirtilir. Müderrisi olduğu Mehmed Paşa Medresesi ise II. Bayezid'in vezirlerinden Hızır Paşazade Mehmed Paşa'nın 1484'te yaptırdığı ve günümüze kadar gelen medresedir. Maddede adı geçen Saçlı Damad Hacı Osman Efendi ile şair oğlu Hacı Bâkır Mehmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Diğer kaynaklar

4. Cildin Bakiyyesi içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.