Merzifon Zoğuludur. 1175 zilka'desinin birinci günü Amasya mutasarrıfı olup ma'iyyetinde bulunan kuvvetden istifâde emeliyle Millîoğlu Mûsâ Bey'i Amasya mütesellimi yapdı. Bununla birleşip eşkıyâ üzerine gitdi. Hacı Alî Bey yine mütessellim vekîli oldu. Ancak Süleymân Paşa âr-ı firârı gidermek için bütün varlığıyla eşkıyâ üzerine atıldı.
Cevher Paşa, Kutluca Köyü civârında eşkıyânın kurduğu bir pusuya düşüp bozuldu. Ma'iyyeti başından dağılıp Mecidözü kasabasında Avkatlıoğlu Hacı Ağa'nın yanına gitdi.
Fakat Turhal tarafında bulunan Sarıbeyzâde Mehmed Bey, Cevher Paşa'yı bozan eşkıyâyı günlerce izledi. Deli Pehlivân'ın medâr-ı kuvveti olan Acar Mustafâ'yı bezl etdiği para, dil, rütbe kuvvetiyle kendisine celb ederek bunun yardımıyla eşkıyâyı târumâr etdi. Acar Mustafâ'yı bölükbaşı yapdı. [104]
Günümüz Türkçesiyle
Merzifon Zoğu'ndandır. 1175 [1762] yılı zilkade ayının birinci günü Amasya mutasarrıfı oldu. Maiyetindeki kuvvetten yararlanmak amacıyla Millîoğlu Musa Bey'i Amasya mütesellimi yaptı ve onunla birleşerek eşkıyanın üzerine yürüdü. Hacı Ali Bey yine mütesellim vekili oldu. Öte yandan Süleyman Paşa da kaçmanın utancını silmek için bütün gücüyle eşkıyanın üzerine atıldı.
Cevher Paşa, Kutluca Köyü yakınlarında eşkıyanın kurduğu bir pusuya düşüp bozguna uğradı. Maiyeti başından dağıldı; kendisi Mecitözü kasabasına, Avkatlıoğlu Hacı Ağa'nın yanına gitti.
Fakat Turhal tarafında bulunan Sarıbeyzade Mehmed Bey, Cevher Paşa'yı bozan eşkıyayı günlerce izledi. Deli Pehlivan'ın asıl güç kaynağı olan Acar Mustafa'yı, harcadığı para, tatlı dil ve rütbe vaadiyle kendi tarafına çekti ve onun yardımıyla eşkıyayı dağıttı. Acar Mustafa'yı da bölükbaşı yaptı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ma'iyyet: bir büyüğün yanındaki maiyet, adamları
- âr-ı firâr: kaçmanın utancı
- medâr-ı kuvvet: güç kaynağı, dayanak
- bezl: cömertçe harcama
- celb: kendine çekme
- târumâr: darmadağın
Bir Mutasarrıfın Kısa Görevi
Cevher Paşa, Amasya mutasarrıfları arasında en kısa görev yapanlardandır. Hüsameddin'in bir önceki maddede onu Çorum mutasarrıfı olarak eşkıya takibine memur edilenler arasında saydığı hatırlanırsa, paşanın Amasya'ya da eşkıyaya karşı güç birliği sağlamak amacıyla getirildiği anlaşılır. Atanmasından bir ay sonra, 1175 zilhiccesinin başında Amasya sancağı Sarıbeyzade Mehmed Paşa'ya verilmiştir. Ahmet Önal'ın tevcih defterlerine dayanarak verdiği bilgiye göre Sivas alaybeyi Sarızade Mehmed'in Amasya'ya resmen atanma tarihi 10 Muharrem 1176 [1 Ağustos 1762]'dır. Bu tarih Hüsameddin'in kaydından birkaç hafta sonradır ve Cevher Paşa'nın mutasarrıflığının resmî kayıtlarda iz bırakmayacak kadar kısa sürdüğünü düşündürür. Cevher Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Eşkıyayı İçeriden Çözmek
Maddenin en dikkat çekici yanı, eşkıyanın elebaşının sağ kolu kazanılarak dağıtılmasıdır. Sarıbeyzade Mehmed Bey, Deli Pehlivan'ın kethüdası İbeklioğlu Acar Mustafa'yı para, söz ve rütbe vaadiyle kendi safına geçirmiş, onun yardımıyla çeteyi dağıtmış ve kendisini bölükbaşı yaparak maiyetine almıştır. Hüsameddin'in daha önce anlattığına göre Acar Mustafa, Zaralıoğlu'nun zulmünden kaçarak dağa çıkmış bir ayan oğluydu. Mücteba İlgürel, vezir ve beylerbeyilerin kapılarında tutulan sekban, sarıca gibi kuvvetlerin efendileri ölünce ya da azledilince sahipsiz kaldığını ve kaynaklarda bunlara "kapısız levent" dendiğini anlatır. İlgürel'e göre devlet, "fesat taifesi" diye andığı leventleri zaman zaman orduya katarak sükûneti sağlamaya çalışmıştır. Acar Mustafa'nın bir paşa kapısına bölükbaşı olarak alınması bu yolun Amasya'daki bir örneğidir. Acar Mustafa bu hizmetinin karşılığını birkaç ay sonra alacak, 53. maddede anlatıldığı üzere silahdar ağası olacaktır.
Pusunun kurulduğu Kutluca Köyü'nün yeri metinde belirtilmez. Bugün Çorum merkez ilçesine bağlı bir Kutluca köyü vardır; olayın Mecitözü ile Çorum arasındaki bu bölgede geçmiş olması mümkündür, ancak aynı adı taşıyan başka köyler de bulunduğundan kesin bir tespit yapılamaz. Millîoğlu Musa Bey, Hüsameddin'e göre daha önce levend eşkıyasıyla savaşta yararlık göstermiş ve 1171'de de mütesellimlik yapmıştı; hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 658–658. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar