Çermiklidir. 1176 saferinin yirmi birinci günü Amasya mutasarrıfı oldu. Eşkıyâ harbinde yararlığı görülen Gürcüzâde Halîl Bey'e kapıcıbaşılık verilerek pâyesi yükseldi ve Amasya mütesellimi oldu.
Rebî'ulâhirde Çorum mutasarrıfı Mehmed Paşa Hüseyinâbâd ve Alaca tarafına kaçan eşkıyâyı toptan istîsâl ederek büyük yararlıklar gösterdiğinden vezâretle Trabzon vâlîsi ve İbeklioğlu Mustafâ Ağa da silahdâr ağası oldu. [106]
Kezâlik Amasya, Merzifon, Köprü a'yânı da eşkıyânın istîsâlinde hizmetler ederek Amasya sancağı eşkıyâdan temizlendi. Yararlıkları görülenlerden Hacı Efendizâde Hacı Mehmed Ağa'ya mîr-i mîrânlık, diğerlerine kapıcıbaşılık ve Akhasanoğlu Halîl, Semercioğlu Hüseyin, Topçuoğlu Mehmed Ağalar'a turnacıbaşılık rütbeleri verildi.
Şa'bânın ortalarında enderûnda harem-i hümâyûn mehterbaşısı olan Amasyalı Ahmed Ağa evkâf-ı sultâniyye mütevellîsi ve Mustafâ Ağa kâ'im-makâmı olup geldi. Şevvâlde Resmo mutasarrıfı vezîr Hüseyin Paşa'ya Amasya sancağı verildi.
Günümüz Türkçesiyle
Çermiklidir. 1176 [1762] yılı safer ayının yirmi birinci günü Amasya mutasarrıfı oldu. Eşkıya savaşında yararlığı görülen Gürcüzade Halil Bey'e kapıcıbaşılık verilerek rütbesi yükseltildi ve kendisi Amasya mütesellimi oldu.
Rebiülahir ayında Çorum mutasarrıfı Mehmed Paşa, Hüseyinabad ve Alaca tarafına kaçan eşkıyayı toptan yok ederek büyük yararlıklar gösterdiği için vezirlik rütbesiyle Trabzon valisi oldu; İbeklioğlu Mustafa Ağa da onun silahdar ağası oldu.
Aynı şekilde Amasya, Merzifon ve Köprü (Vezirköprü) ayanı da eşkıyanın yok edilmesinde hizmetler gördü ve Amasya sancağı eşkıyadan temizlendi. Yararlıkları görülenlerden Hacı Efendizade Hacı Mehmed Ağa'ya beylerbeyilik, ötekilere kapıcıbaşılık, Akhasanoğlu Halil, Semercioğlu Hüseyin ve Topçuoğlu Mehmed Ağalar'a da turnacıbaşılık rütbeleri verildi.
Şaban ayının ortalarında, sarayın iç bölümünde harem-i hümayun mehterbaşısı olan Amasyalı Ahmed Ağa padişah vakıflarının mütevellisi, Mustafa Ağa da onun kaymakamı (vekili) olarak Amasya'ya geldi. Şevval ayında Resmo mutasarrıfı vezir Hüseyin Paşa'ya Amasya sancağı verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı; bu dönemde ayana da verilen bir şeref rütbesi
- istîsâl: kökünü kazıma, tamamen yok etme
- vezâret: vezirlik rütbesi
- silahdâr ağası: bir paşanın silahlarını taşıyan ve maiyetinde önde gelen ağa
- kezâlik: aynı şekilde
- turnacıbaşı: yeniçeri ocağının büyük ağalarından birinin rütbesi
- enderûn: sarayın iç bölümü
- mehterbaşı: saray hizmetlerinde bir bölüğün başı
Eşkıya Hareketinin Sonu ve Ödüller
Bu kısa madde, birkaç yıldır Amasya, Çorum, Tokat ve Merzifon dolaylarını kasıp kavuran levend eşkıyasının tamamen dağıtıldığını ve buna emeği geçenlerin nasıl ödüllendirildiğini anlatır. Ödül olarak verilen rütbelerin çoğu saray ve yeniçeri ocağı kökenlidir, fakat sahipleri taşrada yaşayan ayandır. Abdülkadir Özcan, kapıcılar kethüdalığı ve kapıcıbaşılığın son yüzyıllarda rütbe ya da paye olarak da verilmeye başlandığını, hatta bazı ayana bile tevcih edildiğini belirtir. Gürcüzade Halil Bey'e ve öteki ayana verilen kapıcıbaşılık bu türdendir.
Akhasanoğlu Halil, Semercioğlu Hüseyin ve Topçuoğlu Mehmed Ağalar'a verilen turnacıbaşılık ise yeniçeri ocağının bir rütbesidir. Özcan'ın açıklamasına göre turnacıbaşı, ocak ağaları denilen altı büyük ağanın en küçük rütbelisi olup ocak içinde hasekibaşının üstünde, saksoncubaşının altındaydı; sembolik görevi padişahın sürek avlarına katılmak, asıl görevi ise kumandanı olduğu ortanın düzenini sağlamaktı. Ödüllendirilenlerden ikisinin, Akhasanoğlu Halil Ağa ile Semercioğlu Hüseyin Ağa'nın, bir önceki maddede Amasya'nın yeniçeri serdarları olarak geçmesi, rütbenin ocağın taşradaki mensuplarına verildiğini gösterir. Hacı Efendizade Hacı Mehmed Ağa'ya ise doğrudan beylerbeyilik verilmiştir; Hüsameddin onu daha önce Lâdik, Akdağ ve Taşyuva taraflarında eşkıyayı takip eden selam ağası olarak anar.
Mehmed Paşa'nın Trabzon Valiliği Meselesi
Hüsameddin, Sarızade Mehmed Paşa'nın 1176 rebiülahirinde [Ekim-Kasım 1762] vezirlikle Trabzon valisi olduğunu yazar. Resmî tevcih kayıtlarına dayanan iki çalışma bu kaydı doğrulamaz. Mehmet İnbaşı'nın Trabzon valileri listesine göre o tarihlerde eyalette Vezir Hacı Abdurrahman Paşa görevdeydi; 9 Ekim 1761'den 7 Mayıs 1763'e kadar yirmi ay valilik yapan Abdurrahman Paşa'nın yerine 26 Şevval 1176 [8 Mayıs 1763]'da eski Erzurum valisi Vezir Mehmed Paşa gelmiştir. Sarızade Mehmed'in Trabzon'a atanması ise ancak 17 Zilkade 1179 [27 Nisan 1766] tarihlidir. Ahmet Önal'ın verdiği bilgilere göre de Sarızade, 10 Şevval 1176 [24 Nisan 1763]'ya kadar resmen Amasya mutasarrıfı görünür ve Haziran 1763'te Sivas'a beylerbeyi rütbesiyle atanır; Önal onu Sivas'ı mîr-i mîrân rütbesiyle idare eden paşalar arasında sayar. Bu durumda Hüsameddin'in vezirlik ve Trabzon valiliği kaydı ya birkaç yıl sonraki bir atamanın erkene alınmasından ya da adaş bir paşayla karışıklıktan doğmuş olmalıdır. Hüsameddin'in bu maddede Çorum'a nakli ve Süleyman Paşa'nın Amasya'ya ikinci kez gelişini anlatması da tevcih defterlerinde iz bırakmamıştır; bu tür kısa süreli düzenlemelerin yerel kayıtlara geçip merkezdeki defterlere hiç yansımamış olması mümkündür.
Maddenin sonunda Amasya'ya atandığı bildirilen Resmo mutasarrıfı vezir Hüseyin Paşa da resmî kayıtlarla tam örtüşmez. Önal'ın aktardığı tevcih kaydına göre 10 Şevval 1176'da Sarızade'nin yerine Amasya sancağına "Çeteci Abdullah Paşa kaynı Osman Bey" getirilmiştir. Hüseyin Paşa'nın kendisi ve bu kayıt farkı bir sonraki maddenin açıklamasında ele alınmıştır.
Çermikli Süleyman Paşa, Gürcüzade Halil Bey ve harem mehterbaşısı Amasyalı Ahmed Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 659–659. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Kapıcı", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kapici
- Abdülkadir Özcan, "Turnacıbaşı", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/turnacibasi
- Mehmet İnbaşı, "Trabzon / Batum Eyâleti Valileri (1755-1795)", Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 31, 2006, s. 161-191.
- Ahmet Önal, "Sivas Eyaleti Valileri ve Beylerbeyileri (1753-1792)", Tarihin Peşinde, 21, 2019, http://www.tarihinpesinde.com/dergimiz/sayi21/M21_02.pdf