Mehmed Paşa

Günümüz Türkçesiyle

Haleplidir. "Halepli Abaza Mehmed Paşa" diye tanınır. Gönye muhafızı iken 1179 [1765] yılı cemaziyelahir ayının on dördüncü günü Amasya mutasarrıfı oldu; baş ayan Hacı Ahmed Bey de onun mütesellimi oldu.

Recep ayının başlarında, padişah vakıflarının kâtibi hattat Kâtibzade Hafız Osman Efendi bin Ahmed Efendi Hicaz'a gitti ve oğlu Abdullah Efendi'yi yerine vekil bıraktı. Ramazan ayının sonlarında alaybeyi Abdullah Bey savaşta yaralanıp döndüğünden Çuçuoğlu İsmail Bey alaybeyi oldu.

Şevval ayının başlarında Zeynelzade Hafız Ali Efendi şehir kethüdası oldu. Ayın dokuzuncu günü Haremeyn kisedarı Amasyalı Nüzhet Ömer Efendi bin Mustafa Ağa padişah vakıflarının mütevellisi, musahip Mâdih Ali Efendi de Merzifon'daki Çelebi Sultan Vakfı'nın mütevellisi oldu. Nüzhet Ömer Efendi Amasya'ya geldi. Mâdih Ali Efendi'nin kaymakamı (vekili) Süleyman Efendi oldu. Padişah vakıflarının bir önceki mütevellisi Mehmed İzzet Efendi de İstanbul'a gitti.

Zilkade ayının başında Boluvizade Hafız İbrahim Efendi Amasya kadısı oldu; Müftüzade Hacı Mustafa Efendi onun naibi oldu. Bu sırada şeyhülkurra (Kur'an okuyucularının başı) Şeyhcuili Hacı İbrahim Efendi bin Yahya, eski müftü Ziyareli Hacı Ömer Efendi, Hazret-i Pir İlyas türbesinin türbedarı ve mütevellisi ve Fatımiye Medresesi müderrisi Şeyh Hafız İsmail Efendi vefat ettiler. Kâtibzade Hafız Osman Efendi de Mekke'de vefat etti.

1180 [1766] yılı muharrem ayında Gürcüzade Halil Bey baş ayan, Çukadaroğlu Hacı Ahmed Ağa hacıbaşı, Emir Hacıoğlu Hacı Mustafa Ağa nakîb, Bekir Beyzade Abdullah Bey de mübayaacı (devlet adına zahire satın alan görevli) oldu. Safer ayında Merzifon voyvodası Tuz Mehmed Paşazade Ahmed Bey beylerbeyi rütbesiyle Van valisi oldu; "Hazinedar Çırağı" diye tanınan Merzifonlu Sadık Mehmed Ağa da voyvoda olarak savaşa gitti.

Bu yıl ayandan Rahtuvan Paşazade Hacı Ali Bey bin Hacı Ahmed Bey Hicaz'a gitmişti. Mekke'de vefat etti ve azatlı kölesi Hacı Yusuf Ağa vasisi oldu. Yusuf Ağa dönüşünde, Taşhan içinde yaptırdığı mescidin vakfiyesini düzenletti. Selam Beyzade Abdullah Bey de vefat etti. Ebubekir Paşa esaretten kurtarılarak Amasya'ya geldi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• muhâfız: kale komutanı
• evkâf-ı sultâniyye kâtibi: padişah vakıflarının yazı işlerine bakan görevli
• hattât: güzel yazı sanatçısı
• Haremeyn kîsedârı: Mekke ve Medine'ye ait vakıfların para işlerine bakan görevli
• şeyhu'l-kurrâ: Kur'an okuyucularının ve kıraat hocalarının başı
• türbedâr: türbe bekçisi ve hizmetlisi
• mübâya'acı: devlet adına zahire ve erzak satın almakla görevli kişi
• voyvoda: bir bölgenin vergi gelirlerini toplayan ve yöneten görevli
• âzâdlı köle: azat edilmiş köle
• avdet: dönüş
• vakfiye: vakfın şartlarını gösteren resmî belge
• esâret: tutsaklık

İki Abaza Mehmed Paşa

Hüsameddin'in "Halebli Abaza Mehmed Paşa" diye andığı mutasarrıf, XVIII. yüzyılın ortasında aynı adı taşıyan ve birbirine sık sık karıştırılan iki devlet adamından biridir. Hamit Karasu, arşiv belgelerine dayanan çalışmasında bunları "Goniyeli Abaza Mehmed Paşa" ve "Silahşor Abaza Mehmed Paşa" diye ayırır. Silahşor Abaza Mehmed, Hekimoğlu Ali Paşa'nın çuhadarı olarak yetişmiş, Çapanoğlu Ahmed Paşa'nın 1765'teki idamında rol oynamış ve 1768-1774 savaşında görevini bıraktığı gerekçesiyle idam edilmiştir. Goniyeli Abaza Mehmed ise Enderun'da yetişmiş, saraydan beylerbeyi rütbesiyle ve Gönye sancağı mutasarrıflığıyla çıkmıştır. Mücteba İlgürel'in Abaza Mehmed Paşa maddesinde Gönye mutasarrıflığı da Silahşor Abaza'ya mal edilir; Karasu bu bilginin aslında Goniyeli Abaza Mehmed'e ait olduğunu, Silahşor Abaza'nın Gönye'ye hiç atanmadığını gösterir. Hüsameddin'in "Gönye muhafızı iken" diye tanıttığı Amasya mutasarrıfı, bu bilgilere göre Goniyeli Abaza Mehmed Paşa'dır.

Karasu'ya göre Goniyeli Abaza Mehmed, 1750'de Faş Kalesi'nin muhafazası şartıyla Gönye sancağına atanmış, 1754-1755'te halka zulmettiği ve fazla vergi topladığı şikâyetleri üzerine azledilmiş, ama kısa süre sonra yeniden atanarak sancağı 1759'a kadar elinde tutmuştur. Gönye, Karadeniz kıyısındaki önemli Faş Kalesi'nin bağlı olduğu sancaktır. Paşa, ağabeyi ve iki oğluyla birlikte bu sancağı 1756-1792 yılları arasındaki otuz altı yılın yirmi yılında elinde tutmuş, aile bölgede âdeta bir hanedan hâline gelmiştir. Karasu bunu kısmen Gönye'nin paşanın memleketi olmasına bağlar; Hüsameddin ise onu "Halepli" diye tanıtır. İki bilgi arasındaki bu fark çözülememiştir.

Paşanın Amasya'ya geliş tarihi de Karasu'nun verdiği sıralamayla tam uyuşmaz. Karasu'ya göre Abaza Mehmed Paşa Nisan 1765'te Kayseri mutasarrıfı olmuş, aynı yılın sonbaharında Kayseri ayanıyla yaşadığı büyük bir çatışmanın ardından Karahisar-ı Sahib'e atanmış ve orada bir yıl kadar kalmıştır. Ardından Faş Kalesi muhafazası şartıyla önce yeniden Gönye'ye, sonra Amasya'ya, sonra da Ankara'ya atanmıştır. Bu sıralamaya göre Amasya mutasarrıflığı 1766'dan sonraya düşer; Hüsameddin ise atamayı 14 Cemaziyelahir 1179 [Kasım 1765] olarak verir. Karasu, Ankara mutasarrıfı iken savaşın başlamasıyla cepheye çağrılan paşanın 7 Temmuz 1769'da Bender Kalesi'nin muhafazası şartıyla Bender sancağına atandığını, 1770 başında kendisine Sultanönü sancağının da verildiğini ve Bender muhafızı iken vefat ettiğini yazar. Ölümü üzerine kalenin askerleri, şehirde bulunan bir başka vezir Ebubekir Paşa'yı muhafız seçtiklerini bildiren bir mektup yazmışlardır. Bu kayıt, bir önceki maddede tartışılan Ebubekir Paşa'nın esaret meselesiyle doğrudan ilgilidir.

Ebubekir Paşa'nın Esaretten Dönüşü

Hüsameddin, maddenin son cümlesinde Ebubekir Paşa'nın 1180 [1766] yılında esaretten kurtarılıp Amasya'ya döndüğünü yazar. Yukarıda belirtildiği gibi 1766'da Osmanlı ile Rusya arasında bir savaş yoktu ve Rusların Bender'i alması 1770 yılındadır. Bu yüzden paşanın esareti ve dönüşüyle ilgili kayıtların tarihleri tartışmalıdır; ayrıntı 55. maddenin açıklamasında verilmiştir.

Taşhan'daki Mescit

Maddede sözü edilen mescit, Amasya'nın bugün de ayakta olan Taşhan'ının avlusundaydı. Taşhan, kapısı üzerindeki kitabesine göre 1699'da Amasya mutasarrıfı ve Cidde muhafızı Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa tarafından Mimar Mehmed Kalfa'ya yaptırılmıştır; paşa hanı Ocak 1700'de evladına vakfetmiştir. Selim Özcan'ın aktardığına göre Aralık 1761'de Hacı Yusuf Abdullah tarafından avlunun ortasına bir şadırvan ve onun üzerine bir mescit yaptırılmış, hanın 1771'de düzenlenen vakfiyesinde banisi, mimarı, oda ve dükkân sayıları kaydedilmiştir. Hüsameddin'in Rahtuvan Paşazade Hacı Ali Bey'in azatlı kölesi ve vasisi olarak andığı Hacı Yusuf Ağa ile mescidi yaptıran Hacı Yusuf Abdullah büyük ihtimalle aynı kişidir. Tarihler arasında fark vardır: kaynaklar mescidin yapımını 1761'e koyar, Hüsameddin ise Yusuf Ağa'nın vakfiyeyi 1180'den [1766] sonra düzenlettiğini söyler. Mescidin önce yapılıp vakfiyesinin sonradan düzenlenmiş olması mümkündür. Hanın sonraki dönemlerine ait fotoğraflarda avludaki mescit ile şadırvanın artık bulunmadığı görülür. Han, 2007'de başlayan restorasyonun Aralık 2012'de tamamlanmasıyla yeniden hizmete açılmış ve bugün otel ve dükkânlar olarak kullanılmaktadır.

Pir İlyas Türbedarı Şeyh İsmail Efendi

Vefat edenler arasında anılan Şeyh Hafız İsmail Efendi, Amasya'da Halvetîliği yayan Pir İlyas'ın türbesinin hem türbedarı hem de Fatımiye Medresesi'nin müderrisiydi. Kadir Özköse'nin Amasya'daki Halvetî tekkeleri üzerine çalışmasına göre "meşhur türbedar" İsmail Efendi, Saraylı Fatma Hanım'ın tavsiyesiyle 1740'ta Gümüşlüoğlu Tekkesi'nin yerine bir medrese yaptırmış ve vakıflarını düzenlemiştir; 1765'te İsmail Efendi'nin ölümüyle Pir'in türbedarlığı ile Fatıma Medresesi'nin mütevelliliği birbirinden ayrılmıştır. Yılmaz Karadeniz de I. Mahmud'un saraylılarından Amasyalı Fatma Hatun'un 1740'ta yaptırdığı Fâtımiye (Hatuniye) Medresesi'nin ilk müderrisinin Şeyh İsmail Efendi olduğunu yazar. Özköse'nin verdiği 1765 yılı, Hüsameddin'in 1179 zilkadesi [Nisan 1766] kaydına çok yakındır.

Pir İlyas'ın kendisi hakkında Özköse, Timur'un ölümünden sonra 1406'da Amasya'ya dönen Pir Şücaeddin İlyas'ın Halvetîliği Amasya'ya getirdiğini, akrabası Hâce Celal Çelebi'nin bir yıl sonra Gümüşlüoğlu Tekkesi'ni yaptırarak tarikatın kullanımına sunduğunu anlatır. Aynı çalışmada Pir İlyas'ın ölüm tarihi 833 [1429] olarak geçer.

Öteki Adlar

Vefat eden şeyhülkurra Hacı İbrahim Efendi, Hüsameddin'in 48. maddede Fazlıoğulları davasında Magosa'ya sürüldüğünü yazdığı şeyhülkurra Hacı İbrahim Efendi ile aynı kişi olmalıdır; ancak bu, metinde açıkça belirtilmez. Mekke'de ölen hattat Kâtibzade Hafız Osman Efendi'yi, aynı adı taşıyan ünlü İstanbullu hattat Hafız Osman ile karıştırmamak gerekir; M. Uğur Derman'ın verdiği bilgiye göre o büyük hattat 1052 [1642]'de İstanbul'da doğmuş ve 1110 [1698]'de yine İstanbul'da vefat etmiştir. Amasyalı Kâtibzade Hafız Osman Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Van valiliğine atandığı bildirilen Tuz Mehmed Paşazade Ahmed Bey, 1739'da idam edilen Diyarbekir valisi Tuz Mehmed Paşa'nın oğlu olmalıdır; Tuz Mehmed Paşa'nın biyografisinde oğlunun adı Ahmed Paşa olarak geçer. Mehmet İnbaşı'nın Van valileri listesinde ise 1180 saferine [Temmuz 1766] denk gelen bir Ahmed atanması yoktur; o tarihlerde Nisan-Kasım 1766 arasında İbrahim Paşa, ardından Sarızade Mehmed Paşa görünür. Listede bir Ahmed Paşa, eski Karesi mutasarrıfı olarak 31 Ekim 1767'de Van'a atanmıştır. Bu Ahmed Paşa'nın Tuz Mehmed Paşazade olup olmadığı doğrulanamadı.

Nüzhet Ömer Efendi, Mâdih Ali Efendi, kadı Boluvizade Hafız İbrahim Efendi ve Merzifonlu Sadık Mehmed Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 660–661. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Hamit Karasu, "XVIII. Yüzyılda İki Abaza Mehmed Paşa", Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7/13, 2025, s. 51-68, https://doi.org/10.53718/gttad.1598862
• Mücteba İlgürel, "Abaza Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988, https://islamansiklopedisi.org.tr/abaza-mehmed-pasa
• Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar Dergisi, 5, 2018, s. 91-118, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/606666
• M. Uğur Derman, "Hâfız Osman", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hafiz-osman
• Mehmet İnbaşı, "Van Valileri (1755-1835)", Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 29, 2006.

Resmî kaynaklar

• "Amasya Taşhan", Kültür Portalı, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/amasya-tashan

Kitaplar

• Selim Özcan, "Amasya Taşhan", Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 2019, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/amasya-tashan
• Yılmaz Karadeniz, "Amasya", Türk Maarif Ansiklopedisi, 2022, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/amasya

Diğer kaynaklar

• "Tuz Mehmed Paşa", Biyografya, https://www.biyografya.com/tr/biographies/tuz-mehmed-pasa-259a7da5