AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Ağa-Altıncı

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 95 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalı Mustafa Ağa’nın oğludur. Yeniçeri altıncı bölüğü efrâdından iken İrân ve Rus muhârebâtında yararlıklar gösterdi. Bu yüzden terakkî ederek mükerreren Amasya serdârı, Rus harbinde serdengeçtiler ağası, turnacıbaşı olup 1188 sâlinden sonra vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı Mustafa Ağa'nın oğludur. Yeniçeri Ocağı'nın altıncı bölüğü neferlerinden iken İran ve Rus savaşlarında yararlılıklar gösterdi. Bu sayede yükselerek birkaç kez Amasya serdarı, Rus savaşında serdengeçtiler ağası ve turnacıbaşı oldu. 1188 [1774-75] yılından sonra öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • efrâd: fertler; burada bölüğün neferleri, erleri
  • muhârebât: savaşlar
  • terakkî etmek: yükselmek, rütbe almak
  • mükerreren: birkaç kez, tekrar tekrar
  • serdar: burada bir şehirdeki yeniçerilerin başı
  • serdengeçti: savaşta en önde çarpışan gönüllü yeniçeri
  • sâl: yıl

Ebûbekir Ağa'nın Aldığı Unvanlar

Hüsameddin'in kısa kaydı, bir taşra yeniçerisinin XVIII. yüzyılda nasıl yükselebildiğini gösteren derli toplu bir örnektir. Ebûbekir Ağa'nın taşıdığı üç unvanın her biri ayrı bir basamağı karşılar. Serdar kelimesi Osmanlı'da genellikle sefere gönderilen vezir ve beylerbeyiler için kullanılırdı; fakat yeniçeri ağası tarafından küçük yerlerin asayişini sağlamak üzere görevlendirilen, çoğu "korucu" ve "oturak" denilen kıdemli ya da emekli yeniçerilerin önde gelen subaylarına da "yeniçeri serdarı" denirdi. Ebûbekir Ağa'nın birkaç kez üstlendiği Amasya serdarlığı bu ikinci anlamdadır; yani şehirdeki yeniçerilerin başı ve bir bakıma asayiş âmiriydi.

Serdengeçtiler, adlarından da anlaşılacağı gibi, "başından geçen", yani canını gözden çıkaran askerlerdi. Kuşatılmış kalelere geceleyin merdivenle tırmanan, meydan savaşlarında en ön safta çarpışan bu gönüllüler "ölüm eri" diye de anılırdı. İhtiyaç olduğunda bir serdengeçti bayrağı açılır, isteyen yeniçeriler bu bayrağın altında toplanırdı. Savaştan sağ dönenlerin maaşı artırılır, değerli kuş tüyleriyle süslü "serdengeçti kavuğu" giyme hakkı tanınırdı; bu kavuklu gazilere serdengeçti ağası denirdi. Abdülkadir Özcan'ın tespitine göre XVIII. yüzyılda bu unvan bazı isyan olaylarında âsilere katılanlar için de kullanılmış ve "ucuz kahramanlık" anlamına kaymıştır. Mehmet Yaşar Ertaş ile Hacer Kılıçaslan'ın Menteşe yöresindeki bir âyan ailesi üzerine yaptıkları araştırma ise taşradan serdengeçti toplanırken daha önce bayrak açmış tecrübeli kişilere öncelik verildiğini ve XVIII. yüzyılda kaza serdarlarının büyük ölçüde serdengeçti ağalarından seçildiğini gösterir. Ebûbekir Ağa'nın hem Amasya serdarı hem de serdengeçti ağası olması bu genel tabloyla örtüşür.

Turnacıbaşılık ise Yeniçeri Ocağı'nın en yüksek rütbelerinden biridir. Ocak ağaları denilen altı büyük ağanın en küçük rütbelisi olan turnacıbaşı, rivayete göre adını Fâtih Sultan Mehmed'in bir av sırasında 68. ortanın tazısının bir turnayı yakalamasından hoşlanıp bu ortanın başını diğerlerinin üstüne çıkarmasından almıştır. Zamanla turna ve av işleri bir yana bırakılmış, unvan yüksek bir ocak makamı olarak sürmüştür. Turnacıbaşı ocak içinde hasekibaşının üstünde, saksoncubaşının altındaydı ve terfi edince saksoncubaşı olurdu. Taşradan gelip turnacıbaşılığa kadar çıkan bir yeniçerinin, savaş meydanında gösterdiği yararlıkla bu makama eriştiği anlaşılmaktadır.

İran ve Rus Savaşları

Hüsameddin, Ebûbekir Ağa'nın İran ve Rus savaşlarında bulunduğunu söyler ve 1188 [1774-75] yılından sonra öldüğünü kaydeder. Bu tarih, 1768'de başlayıp kara ve deniz muharebelerinin ardından Osmanlı Devleti aleyhine dönen ve 1774'te sona eren Osmanlı-Rus Savaşı'nın bitişine denk düşer. Aynı savaşta, 1772'den beri Amasya sancağını mâlikâne olarak elinde tutan Canikli Hacı Ali Paşa'nın Hotin savaşında bulunduğu ve sonra Kırım seraskerliğine getirildiği bilinmektedir; yörenin bu savaşa adam ve mühimmatla bağlandığı açıktır. Ebûbekir Ağa'nın "Rus harbinde" serdengeçti ağası olması büyük ihtimalle bu savaşa işaret eder. Hangi İran seferine katıldığı ise metinden anlaşılmamaktadır. Ebûbekir Ağa'nın kendisine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 95–95. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.