Ebûbekir Ağa-Silahdâr

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Ali'nin oğlu olup silahdarlar zümresine (kapıkulu süvarilerinin silahdar bölüğüne) katıldı. Mesleğinde yükselerek silahdar ocağının kethüdası oldu. Ancak savaşlarda aldığı yaralar yüzünden zayıf düştüğünden 1089'da [1678] Hoca Sultan vakfının mütevelliliği verilerek emekliye ayrıldı ve Amasya'ya gönderildi. 1093'te [1682] vefat etti. Hoca Sultan mütevelliliği de Veli Bey'e kaldı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• silahdârân zümresi: kapıkulu süvarilerinden silahdar bölüğü
• iltihâk etmek: katılmak
• kethüdâ: bir ocakta ağadan sonra işleri yürüten yönetici
• za'fa dûçâr olmak: zayıf düşmek, güçten kesilmek
• tevliyet: bir vakfın mütevelliliği, yönetimi ve gelirinden pay alma hakkı
• tekâ'üd: emekliye ayırma

Silahdar Bölüğü

Ebûbekir Ağa'nın mensup olduğu silahdarlar, padişahın has odasındaki silahdar ağa ile karıştırılmamalıdır. Şerafettin Turan'ın ansiklopedi maddesine göre Osmanlılar'da "silahdar bölüğü" adıyla kapıkulu süvarilerini oluşturan altı bölükten biri de vardı. Resmî belgelerde "cemâat-i silâhdârân" diye geçen bu ocak, Fatih devrine kadar süvari bölüklerinin başı sayılmış; Fatih sipahi oğullarından ayrı bir bölük kurup onlara padişahın sağında yürüme imtiyazını verince silahdarlar sol tarafa geçmiş ve kendilerine sarı bayrak verilmiştir. Bölüğün mevcudu IV. Murad zamanında 2500 kadarken 1660'ta 6244 kişiye ulaşmıştır. Bütün silahdar bölükleri silahdar ağasının emrindeydi; bölükte silahdar kethüdası, kethüda yeri, başçavuş ve silahdar kâtibi gibi görevliler bulunuyordu.

Hoca Sultan Tekkesi ve Bir Emeklilik Usulü

Yaralı bir askere emekli maaşı olarak bir vakfın mütevelliliğinin verilmesi, Osmanlı'da vakıf görevlerinin aynı zamanda bir gelir kapısı olarak kullanıldığını gösteren bir örnektir. Hoca Sultan, Amasya'daki Halvetî tekkelerinden biridir. Kadir Özköse'nin Amasya'daki Halvetiyye tekkeleri üzerine çalışmasına göre tekke eski Dârüsselâm Mahallesi'nde, bugünkü Fethiye Mahallesi civarındaydı. Şehzade Bayezid'in Amasya'daki hocası Şemseddin Ahmed Çelebi tarafından 880 [1475] yılında yaptırılmış, şeyhliği Çelebi Halife diye tanınan Cemâl-i Halvetî'ye verilmişti. Tekkenin "Hoca Sultan" adının şehzadenin hocasıyla ilgili olması muhtemeldir; ancak bu bir tahmindir.

Özköse, Cemâl-i Halvetî'nin II. Bayezid tarafından İstanbul'a çağrılmasından sonra şeyhliğin onun oğlu Bedreddin Mahmud Çelebi'ye, ardından Hayreddin Hızır Çelebi, Muhyiddin Mehmed Çelebi ve Alâeddin Çelebi'ye geçtiğini, Alâeddin Efendi'den sonra ise âlimlerin ileri gelenlerine emeklilik esasına göre tekke şeyhliği verildiğini belirtir. Aynı yazara göre tekkenin mütevelliliği Cemâl-i Halvetî'nin soyundan gelen Çelebizâdelerde kalmış, 1686'da Mehmed Efendi'nin ölümüyle bu sülale sona erince Zanalı Mehmed Efendi tekkenin şeyhi ve mütevellisi olmuştur.

Hüsameddin'in kaydı bu tabloya bir ayrıntı ekler. Ona göre 1089'da tevliyet Ebûbekir Ağa'ya, 1093'teki ölümünden sonra da Veli Bey'e verilmiştir. Özköse'nin özetindeki "mütevelli heyetinin Çelebizâdelerde kalması" ifadesi ile Hüsameddin'in kaydı tam olarak uyuşmaz; tevliyet hakkının paylara bölünmüş olması ya da bu atamaların Çelebizâdelerin yanında yapılmış olması mümkündür, ancak okunan kaynaklardan bu konu aydınlatılamamıştır. Ebûbekir Ağa'nın kendisine ve tevliyetin geçtiği Veli Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 89. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Şerafettin Turan, "Silâhdar", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/silahdar).
• Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", AKADEMİAR Akademik İslam Araştırmaları Dergisi, sayı 5 (Aralık 2018), s. 91-118.