Ebûbekir Efendi-Aynagöz

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Ahmed'in oğlu olup İstanbul'da öğrenimini tamamlayarak ders-i âm (camide halka açık ders veren müderris) oldu; 1053 [1643-44] yılında Kaptan-ı Derya Yûsuf Paşa'ya imam oldu. 1062 [1651-52] yılında sınavla müderris olup alışılmış medreseleri sırayla dolaşarak 1085 yılı ramazanında [Aralık 1674] Kudüs-i şerif mollası (kadısı), 1086 yılının sonunda [Mart 1676] görevden alınmış ve emekli olmuş olarak 1091 [1680] yılında vefat etti. Fazıl, fıkıh âlimi, iyi ahlâklı bir zattı. Gözlük kullanmasından dolayı "Aynagöz" lakabıyla tanındığı Zeyl-i Şakâyık-ı Şeyhî'de (Şeyhî'nin Şakâyık zeyli) yazılıdır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ikmâl-i tahsîl: öğrenimini tamamlamak
• ders-i âm: büyük camilerde halka ve talebeye açık ders okutan müderris
• kapudan-ı deryâ: Osmanlı donanmasının başkomutanı
• bi'l-imtihân: sınavla
• medâris-i mu'tâde: ilmiye yolunda sırayla geçilen alışılmış medreseler
• Kudüs-i şerîf mollası: mevleviyet derecesindeki Kudüs kadısı
• gâye: son, bitim; "1086 gâyesinde" 1086 yılının sonunda demektir
• ma'zûl: görevden alınmış; mütekâ'id: emekli
• fakîh: fıkıh âlimi
• isti'mâl: kullanma

Şeyhî'nin Kaydı

Hüsameddin'in kaynak olarak andığı eser, Şeyhî Mehmed Efendi'nin (ö. 1144/1731) Nev'îzâde Atâî'nin eserine zeyl olarak yazdığı ve 1042-1144 yılları arasında yaşamış âlim ve şeyhlerin biyografilerini veren Vekâyi'u'l-Fuzalâ'dır. Eserin yayımlanmış metninde Aynagöz Ebûbekir Efendi'nin biyografisi "Yûsuf Paşa İmâmı Ebû Bekr Efendi" başlığıyla yer alır ve Hüsameddin'in kısa maddesini önemli ölçüde genişletir.

Şeyhî'ye göre Ebûbekir Efendi Amasya'dan çıkmış ve "Aynagöz Ebû Bekr Efendi" diye şöhret bulmuştur. İstanbul'a göç ederek Şeyhülislam Bahâyî Efendi'den mülâzım olmuş, kırk akçelik bir medreseden ayrılmış bulunduğu sırada 14 Zilkade 1062 [17 Ekim 1652] tarihinde yeni kurulan Dizdâriyye Medresesi'ne atanmıştır. Bu medresenin ilk müderrisi odur. Daha sonra sırasıyla Pervîz Efendi (1065), Kürkçübaşı (1066), Hasan Efendi (1068), Hayreddin Paşa (1074) medreselerinde, 1076 muharreminde Sahn-ı Semân medreselerinden birinde, ardından Muîd Ahmed Efendi (1078), Ali Paşa-yı Cedîd (1080), İsmihan Sultan (1081), Ebâ Eyyûb-i Ensârî (1083) ve İstanbul Vâlidesi (1084) medreselerinde ders vermiştir. 1072'de bir süre görevden alınmış, ertesi yıl Hasan Efendi Medresesi'ne geri dönmüştür.

Şeyhî, 1085 ramazanında Esîrî Mehmed Efendi'nin yerine Kudüs kadılığına getirildiğini, 1086 zilhiccesinde azledilerek yerine Tophâneli Abdî Efendi'nin atandığını kaydeder. Hüsameddin'in "1086 gâyesinde" ifadesi bu zilhicce tarihiyle tam olarak örtüşür. Şeyhî'ye göre Ebûbekir Efendi 1091 yılında vefat etmiş ve Edirnekapı dışına gömülmüştür. Eski kaptan-ı derya Yûsuf Paşa'nın imamlığını yaptığı için "Yûsuf Paşa İmâmı" adıyla da bilindiğini, ilim ve marifetten nasibi bol bir zat olduğunu ekler.

İki kaynak arasında küçük bir fark vardır. Hüsameddin, Ebûbekir Efendi'nin 1062'de "sınavla müderris olduğunu" söyler; Şeyhî ise onun daha önce kırk akçelik bir medreseden ayrılmış olduğunu ve 1062'de Dizdâriyye'ye geldiğini yazar. Lakabın gözlükten geldiği bilgisi de Şeyhî'nin yayımlanmış metninde bulunmamaktadır; eserde yalnızca lakap anılır. Hüsameddin'in bu açıklamayı başka bir nüshadan ya da başka bir kaynaktan almış olması mümkündür; bu nokta doğrulanamamıştır.

Silahdar Yûsuf Paşa'nın İmamı

Ebûbekir Efendi'nin imamlığını yaptığı Yûsuf Paşa, Sultan İbrahim devrinde kısa sürede yükselip trajik biçimde hayatını kaybeden devlet adamlarındandır. Metin Menekşe'nin çalışmasına göre Dalmaçya'da Vrana'da doğan Yûsuf, saraya alındıktan sonra 1053/1643'te silahdarlığa ve ardından ikinci vezirliğe yükselmiş, Sultan İbrahim'in musahibi olmuştur. 1644'te kaptan-ı derya olmuş, 1645'te Girit seferinde kara ve deniz kuvvetlerinin serdarı olarak Hanya Kalesi'ni ele geçirmiştir. Ancak kazandığı itibarı kıskanan Sadrazam Sultanzâde Mehmed Paşa'nın padişahı kışkırtması üzerine 22 Ocak 1646'da idam edilmiştir. Üsküdar'da Karacaahmet Mezarlığı'ndaki lahdinde "fâtih-i Hanya" diye anılır.

Hüsameddin'in 1053 tarihi, Yûsuf'un silahdar olduğu yıla denk gelir; yani Ebûbekir Efendi imamlığa paşa henüz kaptan-ı derya olmadan önce başlamış olmalıdır. Hüsameddin kitabının 1054 yılı olaylarını anlattığı bölümde de "Ayna Göz" diye meşhur Amasyalı Ebûbekir Efendi'nin, padişahın musahibi ve Girit serdarı olan Kaptan-ı Derya Yûsuf Paşa'nın imamı, hocası ve en yakın sırdaşı olduğunu yazar. Paşanın idamından sonra Ebûbekir Efendi'nin ilmiye yolunda kesintisiz yükselmesi, bu yakınlığın ona zarar vermediğini gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 89; ayrıca 1054 yılı olayları (amasya.bel.tr e-kitap, 1-4. ciltler, sayfa 569). amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Abdülkadir Özcan, "Şeyhî Mehmed Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/seyhi-mehmed-efendi).
• Metin Menekşe, "17. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Makbul iken Maktul Olan Bir Devlet Adamı: Kaptan-ı Derya Silahdâr Yusuf Paşa", Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5/3 (2021), s. 527-553.

Kitaplar

• Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi'u'l-Fuzalâ: Şeyhî'nin Şakâ'ik Zeyli, haz. Ramazan Ekinci, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2018, 2. Cilt, s. 1200-1201.