Şeyhî Mehmed Efendi'nin müftülüğü bir yılı doldurmadı: 1087'de (1676) Amasya fetvasına önce vekil, birkaç ay sonra asıl olarak geçti, ertesi yıl eski müftü geri dönünce görevinden alındı. Sonrasını Sivas ve Ankara kadılıklarında geçirdi. Halvetî şeyhlerinden müftülere uzanan Şeyh Ya'kûbzâde ailesinin XVII. yüzyıldaki kuşağındandı; babası da Amasya müftüsüydü, hocası ise eniştesi olan ünlü müfessir Hızır Efendi'ydi. Hüsameddin'in "fâzıl, şâir" nitelemesine tek bir beyit eşlik etmez.

Hayatı

Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ndeki madde, bir müderrisin görev kayıtlarını sıralar gibi ilerler:

Esbak Amasya müftüsü Hacı Mustafa Efendi bin Ya'kûb Efendi bin Abdullah Efendi bin Şeyh Ya'kûb Efendi'nin mahdûmu olup pederinden ve fâzıl-ı meşhûr müfessir Hızır Efendi'den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm ve müderris-i be-nâm oldu. Amasya medreselerine müderris olarak 1081'de Hüseyin Ağa müderisliğinden terfîan Tokat'da Hâtunîye müderrisi oldu. 1085'de ma'zûlen Amasya'ya gelip sânîyen Hüseyin Ağa müderrisi ve 1087 rebîülevvel gurresinde İstanbul'a giden Amasya müftüsü Iydî Bayram Efendi yerine müftî vekili ve ramazanın gurresinde asâleten Amasya müftüsü oldu. 1088 senesi rebîülevvelinde Iydî Bayram Efendi müftülüğe ta'yin edilmiş olduğundan ma'zûl ve 1089 muharreminde Sivas kadısı oldu. 1090 şâbânında ma'zûlen gelip sonra Ankara kazâsıyla tatyîb edildi. Ba'dehû vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan fâzıl, şâir, kâmil bir zât-ı sütûde-simât idi. Mahdûmu Abdurrahmân Efendi'dir.

Sadeleştirilmiş hâliyle: Amasya'nın eski müftüsü Hacı Mustafa Efendi'nin oğludur; soyu Ya'kûb Efendi ve Abdullah Efendi üzerinden Şeyh Ya'kûb Efendi'ye çıkar. Babasından ve ünlü bilgin, müfessir Hızır Efendi'den tahsilini tamamlayıp ders okutma izni aldı ve adı duyulmuş bir müderris oldu. Amasya medreselerinde müderrislik yaptıktan sonra 1081'de Hüseyin Ağa Medresesi'nden yükselerek Tokat'taki Hatuniye Medresesi'ne müderris oldu. 1085'te görevden alınıp Amasya'ya döndü ve ikinci kez Hüseyin Ağa müderrisi oldu. 1087 yılı rebîülevvelinin ilk günü İstanbul'a giden Amasya müftüsü Iydî Bayram Efendi'nin yerine müftü vekili, ramazanın ilk günü de asıl Amasya müftüsü oldu. 1088 rebîülevvelinde Iydî Bayram Efendi yeniden müftülüğe atanınca görevden alındı; 1089 muharreminde Sivas kadısı oldu. 1090 şabanında görevden alınıp döndü, sonra gönlü Ankara kadılığıyla alındı. Bundan sonra öldü. Tanınmış âlimlerden, fazıl, şair, olgun ve övgüye değer biriydi. Oğlu Abdurrahman Efendi'dir.

Müftülük günleri miladi takvimle 1676 baharından 1677 baharına uzanır. Sivas kadılığı 1678 başında başladı, 1679 sonbaharında bitti. "Tatyîb" kelimesi, görevden alınan bir kadının gönlünü hoş etmek için verilen telafi görevini anlatır; Ankara kadılığının ne kadar sürdüğü, Şeyhî Mehmed'in ne zaman ve nerede öldüğü bilinmiyor.

Şeyh Ya'kûbzâdeler

Ailenin adı, XVI. yüzyılın ortasında Amasya'da yaşamış bir Halvetî şeyhinden gelir. Şeyh Ya'kûb Efendi, "Şerefeddîn Ya'kûb" diye tanınan, Molla Bahşî Halife'nin oğlu bir âlimdi. Medreselerde ders okuttuktan sonra Şeyh Cemâleddîn Mehmed Halvetî'den hilafet almış, Sultan Bayezid Camii'nin kürsü şeyhi olmuş, müderrisliği bırakıp ömrünü tefsir ve hadis okutmaya vermişti. Hüsameddin, Amasya'da sancakbeyi olan Şehzade Mustafa'nın zaman zaman onun derslerini dinlediğini yazar. 963'te (1555-56) öldü. Soyu oğlu Şeyh Abdullah Efendi ve torunu Ya'kûb Efendi üzerinden sürdü; Ya'kûb Efendi'nin oğulları arasında müftü Hacı Mustafa Efendi ve Mehmed Paşa Camii kürsü şeyhi Ahmed Efendi vardı.

Şeyhî Mehmed'in babası Hacı Mustafa Efendi, XVII. yüzyılın ortasında Amasya'nın en itibarlı âlimlerindendi. Hüsameddin'in yıllık bahislerine göre 1038'de (1628-29) Sultan Bayezid müderrisi, 1039 muharreminde (Ağustos 1629) Amasya müftüsü oldu. 1045 ramazanında (Şubat 1636) görevden alındı ve yerine Dursunzâde Mustafa Efendi getirildi; 1055 muharreminin sonunda (Mart 1645) Dursunzâde'nin azliyle yeniden müftü oldu ve 1056 ramazanının başında (Ekim 1646) öldü. Hüsameddin onun için "Amasya ulemâsının umdesi" der. Öğrencileri arasında Abdî Efendi ve kızını verdiği Bezmî Mehmed Efendi gibi şairler de vardı. Şeyhî Mehmed'in amcası Ahmed Efendi ise 1068 zilkadesinde (Ağustos 1658) ölmüştü.

Hocası Hızır Efendi

Maddede adı geçen ikinci hoca, aileye damat olarak girmiş bir âlimdir. Müfessir Hızır Efendi 1006'da (1597-98) Amasya'nın Hacı İlyas Mahallesi'nde doğmuş, Şeyh Ya'kûbzâde Mustafa Efendi'nin kızıyla evlenmiş, 1058'den itibaren dört kez Amasya müftüsü olmuş ve 1084 zilhiccesinde (Mart 1674) ölmüştü. Tefsiri, usul ve belagat üzerine eserleri vardı; Sultan Bayezid Camii, onun tefsir derslerinde dolup taşardı. Şeyhî Mehmed, bu durumda, eniştesinin halkasında okumuş olur. Hızır Efendi'nin öğrencileri arasında aynı yıllarda yetişen başka bir şair müderris de vardır: Dursunzâde Sâ'ib Ali Efendi. İki gencin babaları, Hacı Mustafa Efendi ile Dursunzâde Mustafa Efendi, 1630'lar ve 1640'lar boyunca Amasya müftülüğünde birbirinin yerine geçmişti.

Şiiri

Maddenin sonundaki "fâzıl, şâir, kâmil" nitelemesi, Şeyhî Mehmed Efendi'nin şairliğine dair elimizdeki tek tanıklıktır. Şiirlerine ulaşılamamıştır; bir beyit ya da eser adı da kayıtlarda geçmez. "Şeyhî" mahlası, aile adındaki "Şeyh Ya'kûb"dan alınmış görünür; bu bir çıkarımdır ve maddede söylenmez. Şeyh Kırık soyundan gelen ve XV. yüzyılda yaşamış Şeyhî Mehmed Çelebi'ler de aynı mahlası taşır; onlarla bilinen bir akrabalığı yoktur.

Kronoloji

963 (1555-56): Ailenin atası Şeyh Ya'kûb Efendi ölür.

1039 (1629): Babası Hacı Mustafa Efendi Amasya müftüsü olur.

1056 (1646): Babası müftüyken ölür.

1081 (1670-71): Tokat'taki Hatuniye Medresesi'ne müderris olur.

1085 (1674-75): Görevden alınıp Amasya'ya döner, yeniden Hüseyin Ağa müderrisi olur.

1087 (1676): Rebîülevvelde müftü vekili, ramazanda Amasya müftüsü olur.

1088 (1677): Iydî Bayram Efendi'nin dönüşüyle müftülükten alınır.

1089-1090 (1678-1679): Sivas kadılığı yapar; ardından Ankara kadılığı verilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar