Amasyalıdır. Şeyh Garîk Mahallesi eşrâfından olup 1041’de vefât eden Taşcızâde Mehmed Çelebi bin Ebûbekir Ağazâde el-Hâc Halîl Ağa’nın mahdûmudur. 1047’de sipâhî olup defterdâr Ebûbekir Paşa’nın ma’iyyetinde müstahdem olarak kendini sevdirdi; bu münâsebetle ona dâmâd, iki def’a Amasya kethüdâsı [268] ve 1056’da defterdâr kethüdâsı oldu. 1058’de Amasya mutasarrıfı Hüseyin Paşa ile kethüdâsı Sarı Mehmed Ağa’nın emvâl ü emlâkini zabda me’mûren Amasya’ya geldi.
1061’de kayınpederinin vefâtında Köprülü Mehmed Paşa’ya intisâb edib sadâretinde Sivas vilâyetini teftîşe me’mûr ve avdetinde kapıcılar kethüdâsı, 1078’de Galata voyvodası oldu. Bu me’mûriyyetini hüsn-i îfâ ederek Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’ya kendisini beğendirmiş olduğundan 1083 senesi muharreminde kethüdâ-yı sadr-ı âlî, 1084’de Rumeli pâyesiyle Niğbolu muhâfızı oldu.
1088 senesi evâ’ilinde vezâretle Bosna vâlisi olarak Sadr-ı a’zam Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın mazhar-ı takdîri oldu. 1090’da Sivas, 1092’de Erzurum vâlisi olup 1094’de Viyana harbine me’mûren Rumeli’ne geçdi. Sene-i mezbûre zilka’desinde Viyana önünde şehîden vefât etdi. Şeci’, umûrunda mukdîm, müdebbir bir vezîr idi. Mahdûmları Mehmed, Ahmed Beylerdir. Ahmed Beyzâde Ebûbekir Bey olup bunlara “Bekir Paşazâdeler” dendi. [269]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Şeyh Garîk Mahallesi ileri gelenlerinden olup 1041'de [1631-32] vefat eden Taşcızâde Mehmed Çelebi bin Ebûbekir Ağazâde el-Hâc Halîl Ağa'nın oğludur. 1047'de [1637-38] sipahi olup defterdar Ebûbekir Paşa'nın maiyetinde hizmet ederek kendini sevdirdi; bu yakınlık sayesinde ona damat oldu, iki defa Amasya kethüdası ve 1056'da [1646] defterdar kethüdası oldu. 1058'de [1648] Amasya mutasarrıfı Hüseyin Paşa ile kethüdası Sarı Mehmed Ağa'nın mallarını ve mülklerini zaptetmekle görevlendirilerek Amasya'ya geldi.
1061'de [1651] kayınpederinin vefatı üzerine Köprülü Mehmed Paşa'ya intisap etti; onun sadrazamlığında Sivas eyaletini teftişle görevlendirildi, dönüşünde kapıcılar kethüdası, 1078'de [1667-68] Galata voyvodası oldu. Bu görevini iyi yerine getirip Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın beğenisini kazandığından 1083 yılı muharreminde [Nisan-Mayıs 1672] sadaret kethüdası, 1084'te [1673-74] Rumeli beylerbeyiliği payesiyle Niğbolu muhafızı oldu.
1088 yılının başlarında [Mart-Nisan 1677] vezirlik rütbesiyle Bosna valisi olarak Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın takdirini kazandı. 1090'da [1679] Sivas, 1092'de [1681] Erzurum valisi olup 1094'te [1683] Viyana savaşına memur olarak Rumeli'ye geçti. Aynı yılın zilkadesinde [Ekim-Kasım 1683] Viyana önünde şehit düştü. Cesur, işlerinde atılgan ve tedbirli bir vezirdi. Oğulları Mehmed ve Ahmed Beylerdir. Ahmed Bey'in oğlu Ebûbekir Bey olup bunlara "Bekir Paşazâdeler" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ma'iyyet: bir büyüğün yanında, emrinde bulunanlar
- müstahdem: hizmette çalıştırılan
- dâmâd: güvey, kızını alan
- emvâl ü emlâk: mallar ve mülkler
- zabt: el koyma, devlet adına alma (çoğu zaman müsadere)
- intisâb: bir büyüğün himayesine, kapısına girme
- kapıcılar kethüdâsı: sarayın kapıcılar bölüğünün yöneticisi
- voyvoda: bir yerin vergi ve asayiş işlerini yürüten yönetici; burada Galata'nın idarecisi
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadaret kethüdası, sadrazamın yardımcısı
- pâye: rütbe, derece; fiilen o görevi yapmadan verilen unvan
- muhâfız: kale ve sınır bölgesini koruyan komutan
- mazhar-ı takdîr olmak: takdir kazanmak
- şecî': cesur; mukdim: atılgan; müdebbir: tedbirli
Taşçızâdeler ve Defterdar Ebûbekir Paşa
Ebûbekir Paşa, Hüsameddin'in kitabında birbirine bağlanan birkaç maddenin ortak noktasında durur. Aynı cildin 300. maddesinde anlatılan Taşçızâde Ebûbekir Ağa, Amasya eşrafından Taşçı el-Hâc Mehmed Çelebi'nin oğludur; genç yaşta sipahi olmuş, birkaç defa Amasya kethüdayeri, Sivas ve Amasya mütesellimi olmuş, 1017 [1608] yılında eşkıya ile savaşırken ölmüştür. Hüsameddin onun sülalesinin yakın vakitlere kadar sürdüğünü yazar. Maddemizdeki paşanın babası el-Hâc Halîl Ağa'nın adında geçen "Ebûbekir Ağazâde" ifadesi, paşanın bu Ebûbekir Ağa'nın torunu olduğunu düşündürür; paşanın kendi adı da büyük babasından gelmiş olmalıdır. Bu, iki madde karşılaştırılarak yapılmış bir çıkarımdır.
Paşanın kariyerini başlatan kayınpederi ise 303. maddedeki Murâd Beyzâde Ebûbekir Paşa'dır. Hüsameddin'e göre bu zat sipahi, beytülmal emaneti kâtibi ve cizye muhassılı olarak başlamış, 1035'ten itibaren defalarca Sivas, Trabzon ve Erzurum defterdarlığı, ordu defterdarlığı, Musul ve Sivas beylerbeyiliği yapmış, 1061 yılının sonlarında vefat etmiştir; Hüsameddin o maddenin sonunda "dâmâdı Taşçızâde Ebûbekir Paşa" diye maddemizin kahramanını da anar. İki maddedeki 1061 tarihi birbirini tutar. Taşçızâde'nin "defterdar kethüdası" olması da kayınpederinin defterdarlık görevleriyle ilgilidir.
Köprülüler Devrinde Yükseliş
Kayınpederinin ölümünden sonra Köprülü Mehmed Paşa'ya intisap etmesi, Amasya ile Köprülü ailesi arasındaki eski bağı hatırlatır. Abdülkadir Özcan'ın Merzifonlu Kara Mustafa Paşa maddesinde belirtildiği gibi Köprülü Mehmed, Amasya sancakbeyi olduğu yıllarda Merzifonlu Kara Mustafa'yı da himayesine almış ve oğullarıyla birlikte yetiştirmişti. Taşçızâde'nin hayatı da bu himaye ağının içinde ilerler: Köprülü Mehmed Paşa'nın sadaretinde Sivas teftişi, Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadaretinde sadaret kethüdalığı ve Niğbolu muhafızlığı, Kara Mustafa Paşa'nın sadaretinde de vezirlik ve büyük eyalet valilikleri gelmiştir. Kara Mustafa Paşa, Fâzıl Ahmed Paşa'nın ölümü üzerine 28 Şaban 1087 (5 Kasım 1676) tarihinde sadrazam olmuştu; Taşçızâde'nin birkaç ay sonra, 1088 başlarında vezirlikle Bosna'ya gönderilmesi bu yeni sadrazamın ilk tayinleri arasındadır.
Osmanlı Bosna valilerinin listelerinde 1674-1676 yıllarındaki Mehmed Paşa ile 1677-1678 yıllarındaki Defterdar Cebeci Ahmed Paşa arasında "Hacı Ebu Bekir Paşa" adında bir vali görünür ve görev yılları 1676-1677 olarak verilir. Tarih Hüsameddin'in kaydına çok yakındır; bu yüzden listedeki Hacı Ebûbekir Paşa'nın Taşçızâde olması muhtemeldir. Ancak Hüsameddin paşanın hac yaptığından söz etmez ve okunan listede valinin kimliğine dair başka bilgi bulunmaz; bu eşleştirme kesin değildir. Paşanın Sivas ve Erzurum valiliklerine dair okunan kaynaklarda ayrıca bir kayda rastlanmadı.
Viyana Seferi ve Ölümü
Ebûbekir Paşa'nın katıldığı 1683 seferi, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın serdâr-ı ekrem olarak yönettiği Viyana kuşatmasıdır. Özcan'a göre ordu 19 Receb 1094'te (14 Temmuz 1683) Viyana önlerine gelmiş, kuşatma iki ayı aşınca askerde bıkkınlık ve yiyecek sıkıntısı başlamıştır. 12 Eylül 1683'te Leh kralı Jan Sobieski'nin kumandasındaki müttefik ordusuyla yapılan savaşta önce sağ, sonra sol kanat çökmüş, sadrazam beş altı saat dayandıktan sonra sancak-ı şerifi alarak Yanıkkale'ye çekilmiştir. Geride 300 kadar top, 15.000'e yakın çadır ve ordu hazinesi kalmıştır.
Bozgun bununla bitmemiştir. Kara Mustafa Paşa Budin'e çekildikten sonra Komorn ve Estergon'a yönelen saldırılara karşı 5 Ekim 1683'te Kara Mehmed Paşa kumandasında otuz bin kişilik bir kuvvet göndermiş, bu çarpışmalarda pek çok değerli kumandan şehit düşmüş; kısa süre sonra Ciğerdelen ve Estergon kaleleri de Avusturyalıların eline geçmiştir. Kara Mustafa Paşa ise 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) Belgrad'da idam edilmiştir.
Bu kronoloji, Hüsameddin'in verdiği tarih üzerinde durmayı gerektirir. Hüsameddin, Ebûbekir Paşa'nın 1094 zilkadesinde "Viyana önünde" şehit düştüğünü yazar. Hicrî takvimde 12 Eylül 1683'teki büyük savaş 1094 ramazanının yirmisine denk gelir; 1094 zilkadesi ise yaklaşık 22 Ekim-20 Kasım 1683 arasıdır. Demek ki tarih doğruysa paşa Viyana önündeki asıl savaşta değil, bozgunun ardından Macaristan'da süren çarpışmalar sırasında hayatını kaybetmiş olmalıdır; "Viyana önünde" ifadesi ise seferin tamamını anlatan genel bir deyiş olabilir. Tarih yanlışsa paşanın 12 Eylül savaşında ölmüş olması da mümkündür. Okunan kaynaklarda paşanın ölümüne dair başka bir kayda rastlanmadığından bu soru açık kalmaktadır.
Hüsameddin'in andığı oğulları Mehmed ve Ahmed Beyler ile torunu Ebûbekir Bey hakkında ve ailenin "Bekir Paşazâdeler" adıyla sürdürdüğü varlığa dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 89–90; ayrıca aynı ciltte "Ebûbekir Ağa-Taşçızâde" (s. 87) ve "Ebûbekir Paşa-Murâd Beyzâde" (s. 88) maddeleri. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Merzifonlu Kara Mustafa Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/merzifonlu-kara-mustafa-pasa).
Diğer kaynaklar
- "List of Ottoman governors of Bosnia" (en.wikipedia.org), erişim 2026.