Ebûbekir Ağa-Rusoğlu

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya kethüdası Rus Hamza Bey'in oğludur. Seksen altıncı bölükte kayıtlı yeniçeri olduğu için ona "Seksen Altının Bekir Ağa" denirdi. Uzun süre yasakçı, yani asayiş memuru olarak çalıştı; 1064 [1653-54] yılında Amasya serdarı oldu. 1066 yılının safer ayında [1655] hastalandı ve aynı yıl öldü. Yirmi yıl kadar kır serdarı olarak sancağı dolaşmış, denetlemiş, eşkıyayı yola getirip ortadan kaldırmış yiğit bir adamdı. Oğlu Ahmed Ağa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• kethüdâ: burada sancakta sipahilerin işlerine bakan kethüdâyeri
• mukayyed: kayıtlı
• tûl-i müddet: uzun süre
• yasakçı: taşrada asayişle görevli yeniçeri; metinde de "inzibat memuru" diye açıklanır
• serdâr: burada bir şehirdeki yeniçerilerin başı
• kır serdârı: şehir dışındaki yolların ve köylerin güvenliğinden sorumlu görevli
• livâ-yı devr ve teftîş: sancağı dolaşıp denetlemek
• te'dîb ve tenkîl: yola getirmek ve ortadan kaldırmak, ağır biçimde cezalandırmak
• merd-i cesûr: yiğit, cesur adam

Babası Rus Hamza Bey

Ebûbekir Ağa'nın babasını Hüsameddin ayrı bir maddede anlatır. Rus Hamza Bey, Amasyalı Hacı Beyzâde Mehmed Paşa'nın kölesi iken azat edilmiş ve silahdar bölüklerinin yetmiş üçüncüsüne yazılmıştır. Eşkıya savaşlarında hizmet göstermiş, 1023 [1614] yılında Hoca Sultan evkafının tevliyetini ele geçirmiş, 1025 [1616] yılında bu görevden alınarak Bağdat seferine gönderilmiştir. 1032 [1622-23] yılında Abaza Mehmed Paşa'ya karşı savaşarak sancak beyi olmuş ve 1038 [1628-29] yılında Bağdat savaşında ölmüştür. Hüsameddin'in 1017 [1608] yılı olaylarını anlattığı bölümde de Rus Hamza Ağa, Amasya'nın sözü geçen sipahi ağaları arasında sayılır. "Rus" lakabının, bir azatlı köle olan Hamza Bey'in kökenine işaret ettiği düşünülebilir; ancak bu bir çıkarımdır, kaynakta açıkça yazılmaz. Babası sipahi zümresinden yetiştiği hâlde Ebûbekir Ağa'nın yeniçeri olması da dikkat çekicidir.

Yasakçılar, Serdarlar ve Kır Serdarları

Ebûbekir Ağa'nın taşıdığı unvanlar, XVII. yüzyılda Anadolu şehirlerinde asayişin kimlerin elinde olduğunu gösterir. Mustafa Akdağ'ın tespitine göre Kanûnî devrinde şehzade Bayezid'in isyanından sonra "yasakçı" ya da "korucu" adıyla Anadolu'nun her tarafına yeniçeri grupları yerleştirilmiş, böylece vilayetlerde güvenlik tımarlı sipahilerden alınıp ocaklılara bırakılmıştır. Daha önce sancak beylerinin ve onların subaşılarının işi olan suçluyu yakalayıp mahkemeye getirme görevi zamanla yasakçılara geçmiş, sancak beylerinin cürüm ve cinayet resimlerinden aldıkları gelir de onların eline düşmüştür. Bu durum sancak beyleriyle yasakçılar arasında şikâyetlere yol açmıştır.

Serdar kelimesi Osmanlı'da daha çok sefere tayin edilen vezir ve beylerbeyiler için kullanılırdı. Ancak yeniçeri ağası tarafından küçük yerlere asayiş için gönderilen, "korucu" ve "oturak" denilen kıdemli ve emekli yeniçerilerin önde gelen subaylarına da "yeniçeri serdarı" denirdi. Şehirler arası yolların güvenliği için görevlendirilenlere ise "kır serdarı" adı verilirdi. Ebûbekir Ağa'nın yirmi yıl kadar kır serdarlığı yapması ve sonunda şehir serdarlığına yükselmesi, Amasya'da asayişin yerli yeniçeri ağalarının elinde olduğunu gösteren tipik bir kariyerdir. Hüsameddin'in kitabında aynı dönemde Amasya serdarlığı ve kır serdarlığı yapmış başka Amasyalı yeniçeriler de vardır.

Başka kaynaklarda Ebûbekir Ağa'ya dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 88. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt, "Mehmed Paşa" (Çakalzâde) maddesi; 9. Cilt, "Hamza Bey-Rus" maddesi.

Akademik çalışmalar

• Abdülkadir Özcan, "Serdar", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/serdar).
• Mustafa Akdağ, "Yeniçeri Ocak Nizamının Bozuluşu", makale (dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2152433).