Amasya’nın Kuba Mahallesi’nden Ali oğludur. Ulemâdan tahsîl-i ulûm edib ders-i âm, müderris, 1064’de yevmî otuz beş akçe ile Hüsâmiye, 1079 zilka’desinde kırk akçe ile Doğrâkiyye müderrisi olduğu hâlde 1081 hudûdunda vefât etdi. Âlim, vâ’iz bir zât idi.
Diğer eş-Şeyh Ebûbekir Efendi bin Ali de İçerişehir’de enderûn câmii vâ’izi, Mahmûd Çelebi zâviyesi şeyhi oldu. 1083 senesi hudûdunda seksen yaşlarında vefât etdi. Ulemâ-ı meşâyîhden, sâlih, halvetî-meşreb, va’zı müe’essir, natûk bir pîr-i muhteremdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Kuba Mahallesi'nden Ali'nin oğludur. Âlimlerden ders alarak ilimleri tahsil etti; ders-i âm (camide halka açık ders veren müderris) ve müderris oldu. 1064 [1653-54] yılında günlüğü otuz beş akçe ile Hüsâmiye Medresesi, 1079 yılı zilkadesinde [Nisan 1669] kırk akçe ile Doğrâkiyye Medresesi müderrisi iken 1081 [1670-71] sıralarında vefat etti. Âlim ve vaiz bir zattı.
Bir başka Ebûbekir, Şeyh Ebûbekir Efendi bin Ali de İçerişehir'de Enderun Camii vaizi ve Mahmûd Çelebi Zâviyesi şeyhi oldu. 1083 [1672-73] yılı sıralarında seksen yaşlarında vefat etti. Şeyhlik yapan âlimlerden, iyi ahlâklı, Halvetî meşrepli, vaazı tesirli, güzel konuşan, hürmete değer bir pirdi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tahsîl-i ulûm: ilim tahsili, öğrenim
- ders-i âm: büyük camilerde halka ve talebeye açık ders okutan müderris
- yevmî: gündelik; medreselerin derecesi müderrisin günlük ücretiyle (akçe) anılırdı
- hudûdunda: o yıl civarında, aşağı yukarı
- vâ'iz: vaaz veren, öğüt veren
- zâviye: küçük tekke, dervişlerin barındığı yer
- ulemâ-ı meşâyih: hem âlim hem tarikat şeyhi olanlar
- halvetî-meşreb: Halvetî tarikatının yoluna bağlı
- müe'essir: etkili, tesirli; natûk: güzel ve akıcı konuşan
- pîr-i muhterem: saygıdeğer yaşlı, ulu kişi
Kuba Mahallesi ve Hüsâmiye Medresesi
Kubalı Hoca'nın ders verdiği Hüsâmiye Medresesi, onun doğduğu mahalleyle aynı kökten gelir. Hüsameddin'in birinci cildinde anlattığına göre mahallenin eski adı Kubâlu Mahallesi idi. Fergana taraflarındaki Kuba kasabası ahalisinden, Amasya'da "Kubâlu Şeyh" diye tanınan Cemâleddin Hüseyin bin Mehmed el-Fergânî el-Kubâvî 810 [1407-08] yılına kadar burada oturduğu için mahalle bu adı almıştı. Onun oğlu Şeyh Hüsâmeddin Hüseyin el-Halvetî, halk arasında Kuba Evliyası diye anılan zattır. Medreseyi 857 [1453] yılında o yaptırmış ve vakıflarını düzenlemiştir. Hüsâmiye adı da onun adından gelir.
Medresenin sonraki tarihi de aynı kaynakta kayıtlıdır. 1011 [1602] yangınında harap olan yapıyı Kubalı şeyhin soyundan nakîbüleşraf kaymakamı Seyyid Ahmed Efendi tekke olarak yeniledi; 1099 [1688] yangınında yeniden yandı; 1125 [1713] sıralarında Kubalı Hâfız Ali Efendi burayı yeniden dershane olarak ihya etti; 1241 [1826] yılından sonra ise harap olup bahçeye dönüştü. Hüsameddin aynı yerde Hüsâmiye müderrisliğinin bir zamanlar altmış akçe derecesinde, çok itibarlı bir mevki olduğunu da yazar. Ebûbekir Efendi'nin 1064'te otuz beş akçe ile buraya atanması, medresenin XVII. yüzyıl ortasındaki derecesini gösteren bir ayrıntıdır.
Metin Hakverdioğlu'nun Kubalılar üzerine çalışmasına göre Kuba Medresesi kurulduğu dönemde Kuba Mahallesi diye anılan yer, bugün Amasya'nın Dere Mahallesi içinde kalan yüksek bir mevkidir. Medrese yıkılıp kaybolmuştur; ancak Kuba Camii ve küçük bir türbe ayaktadır. Şehrin güney yamaçlarına bakan herkesin ilk gördüğü yerlerden biri olan bu cami, halk arasında Kuba Mescidi ya da Kuba Evliyası adıyla bilinir.
Okurun karıştırmaması gereken bir ad benzerliği vardır. Hakverdioğlu, Kuba Evliyası'nın oğulları arasında "Kubalı Hâce Ebubekir Efendi" adında bir zat da sayar. Bu kişi XV. yüzyılda yaşamış olmalıdır; maddemizdeki, babası Ali olan ve 1081 sıralarında ölen Kubalı Hoca Ebûbekir Efendi ise iki yüzyıl sonranın âlimidir.
Doğrâkiyye Medresesi
Ebûbekir Efendi'nin son görev yeri olan Doğrâkiyye (Doğrakiye) Medresesi Amasya'nın Selçuklu dönemine uzanan eski kurumlarındandır. Selçuklu valisi Nûreddin Toğrak'ın 1229-1235 yılları arasında Amasya'da yaptırdığı cami sonradan medreseye çevrilmiş ve Doğrakiye Medresesi adıyla anılmıştır. Medreseye ilk müderris olarak Ömer Efendi tayin edilmiştir. Yapı 1891'de Yeşilırmak'ın taşmasıyla tahrip olmuş, son müderrisi Canikli Mehmed Efendi tarafından onarılmıştır. Hüsâmiye'den kırk akçe ile Doğrâkiyye'ye geçmek, o dönem taşra medreseleri arasında bir derece yükselme anlamına gelir.
İkinci Ebûbekir Efendi
Maddenin ikinci paragrafında anılan Şeyh Ebûbekir Efendi bin Ali, Kubalı Hoca ile aynı baba adını taşıyan ayrı bir kişidir. Hüsameddin'in Halvetî meşrepli dediği bu zatın görev yaptığı İçerişehir'deki Enderun Camii ve Mahmûd Çelebi Zâviyesi hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Amasya'nın, Halvetîliğin en yaygın olduğu Anadolu şehirlerinden biri olduğu ve tarikatın buraya XV. yüzyıl başında Pîr İlyas (ö. 833/1429) vasıtasıyla girdiği bilinmektedir; ancak adı geçen zâviyeye dair bir kayıt bulunamamıştır. Her iki Ebûbekir Efendi hakkında da başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 88–89. amasya.bel.tr
- Metin Hakverdioğlu, "Amasya'da Kubalılar, Kuba Medresesi ve Azerbaycan Göçmenlerinin Amasya'da Edebiyata Etkileri" (molekuleredebiyat.com/?p=723); Hüsameddin'in 1. cildinden (s. 282) yapılan aktarımlarla.
Akademik çalışmalar
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", AKADEMİAR Akademik İslam Araştırmaları Dergisi, sayı 5 (Aralık 2018), s. 91-118.
Kitaplar
- Yılmaz Karadeniz, "Amasya", Türk Maarif Ansiklopedisi, 2022 (turkmaarifansiklopedisi.org.tr/amasya).