Ebûbekir Efendi-Hayâtî

Günümüz Türkçesiyle

Merzifonludur. Merzifon yakınındaki Sehmü'd-devle köyünden Abdülhayy'ın oğludur. Amasya'da ünlü fazıl Kadızâde Küçük Mehmed Ali Efendi'nin yanında öğrenimini tamamladı ve Merzifon'a dönerek ders-i âm oldu. Yirmi yıldan fazla ilim okuttu; Merzifon Sultâniyesi müderrisi ve oranın müftüsü iken 1068 [1657-58] yılında öldü. Âlim, faziletli, şair ve olgun bir zattı. Kendisine "Hayâtî Ebûbekir Efendi" denirdi. Pek çok medrese öğrencisi yetiştirdi; bunlardan biri, Şeyh Ali Efendi'nin oğlu ve mevâlîden eş-Şeyh Ahmed Efendi'dir. Oğlu Mehmed Efendi tanınmış biridir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• civâr: yakın çevre
• ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
• avdet: geri dönüş
• ders-i âm: camide herkese açık ders okutan, icazet verebilen müderris
• tedrîs-i ulûm: ilim okutma
• Sultâniyye-i Merzifon: Merzifon'daki Çelebi Sultan Mehmed Medresesi
• fâzıl: faziletli, bilgili; kâmil: olgun
• şâkirdân-ı softa: medrese öğrencileri
• mevâlî: büyük şehirlerin kadılıkları ve yüksek medrese müderrislikleri gibi üst ilmiye rütbelerine ulaşmış âlimler
• ma'rûf: tanınmış, bilinen

Sehmü'd-devle Köyü

Hayâtî Ebûbekir Efendi'nin doğduğu köy, adını Dânişmendli emîri İltekin Gâzi'nin oğlu Hüseyin Gazi'den alır. Merzifon'u fetheden İltekin Gâzi'nin bu oğlu "Sihâmüddevle" lakabıyla anılmış ve uzun süre Merzifon'da oturmuştur. Kaldığı yer Osmanlı tahrir kayıtlarında "Samadola", 1052 [1642] tarihli avarız defterinde ise "Sehmüddevle" biçiminde geçer. Bu köy bugün Merzifon şehrinin içinde kalmış bir mahalledir; adı Samadolu Mahallesi olup daha yakın dönemlerde Buğdaylı diye de anılmıştır.

Hüsameddin bu konuda iki ayrı bilgi verir. Bir maddesinde Merzifon emîri olarak burada cami yaptıran ve "Sehmü'd-devle" denilen çiftliğini bu caminin giderlerine vakfeden kişiyi Hüseyin Gâzi diye anar; İltekin Gâzi'nin maddesinde ise Sehmüddevle köyünün Ahmed Gâzi'nin çiftliği olduğunu söyler. Mehmet Öz de Merzifon üzerine yazdığı maddede adı Hüseyin Gazi'ye bağlar.

Merzifon Sultâniyesi

Hayâtî'nin müderrisi olduğu "Sultâniyye-i Merzifon", Çelebi Sultan Mehmed'in 817-820 [1414-1417] yılları arasında Merzifon'da yaptırdığı medresedir. Açık avlulu ve dört eyvanlı tasarımıyla erken Osmanlı medreseleri arasında anıtsal bir yeri olan bu yapı, yöre halkı arasında "Merzifon Sultâniyesi" diye anılmıştır. Kuruluşundan sonra Ferîdüddîn-i Dîvânî, Seydî Şemseddin Ahmed-i Kırîmî, Amasyalı Rükneddin Abdülkerim gibi âlimler burada müderrislik yapmıştır. 1844'ten itibaren müderrisliğin babadan oğula geçmeye başlamasıyla medresenin ilmî hayatı sona ermiş, bir süre silah deposu olarak kullanılan bina Cumhuriyet döneminde onarılarak kültür faaliyetlerine ayrılmıştır. Giriş kapısının üzerindeki saat kulesini 1866'da Amasya mutasarrıfı Ziya Paşa yaptırmıştır. Hayâtî Ebûbekir Efendi'nin hem bu medresenin müderrisi hem Merzifon müftüsü olması, onu XVII. yüzyılın ortasında kasabanın en yüksek ilmî makamında gösterir.

Hocası ve Mahlası

Hocası Kadızâde Küçük Mehmed Ali Efendi, Hüsameddin'in kitabında "Küçük Hoca" ve "Mehmed İlmî Efendi" adlarıyla da anılan, 1044 [1635] yılında ölmüş ünlü bir Amasya âlimidir. Aynı sayfadaki Dereli el-Hâc Ebûbekir Efendi de onun öğrencilerindendir. Buna göre Hayâtî'nin Amasya'daki öğrenimi 1635'ten önceye düşer; Merzifon'da yirmi yılı aşkın ders okutması da 1068'deki ölümüyle uyuşur.

Hüsameddin, "Hayâtî" mahlasıyla şiir yazdığı anlaşılan Ebûbekir Efendi'nin şiirlerinden örnek vermez; kitabın dokuzuncu cildinde "Hayâtî Ebû Bekir Efendi" başlığı altında da yalnız bu maddeye gönderme yapar. Hemen ardından gelen madde ise X. [XVI.] yüzyılda yaşamış Merzifonlu defterdar ve şair Hayâtî İsa Çelebi'ye ayrılmıştır; aynı mahlası taşıyan bu iki Merzifonlu şair birbirine karıştırılmamalıdır. Başka kaynaklarda Hayâtî Ebûbekir Efendi'ye ve şiirlerine dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 88. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 4. Cilt, "Hüseyin Bey" maddesi; 7. Cilt, "Îltekin Gâzi-Emîr Nâsıreddevle-i Artûgî"; 9. Cilt, "Hüseyin Gâzi Bey-Emîr Sehmü'd-devle", "Hayâtî Ebû Bekir Efendi" ve "Hayâtî İsa Çelebi-Defterdâr" maddeleri.

Akademik çalışmalar

• Mehmet Öz, "Merzifon", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/merzifon).
• M. Baha Tanman, "Mehmed I Medresesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-i-medresesi).