AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ebûbekir Efendi-Dereli el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 87–88 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya dâhilinde Havza kazâsının Dere köyünden Abdulkâdir bin Ahmed’in oğludur. Amasya’da fâzıl-ı meşhûr Kadızâde Küçük Mehmed Efendi’den ahz-ı ulûm edib yıllarca ders-i âm, sırasıyla medreselere müderris ve 1058’de kırk beş akçe ile ber-vech-i te’bîd Kuba’da kâin Hüsâmiyye Medresesiyle mütekâ’id olduğu hâlde ba’dehû vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan, vâ’iz, fakîh, zâhid bir zât idi. Mahdûmu Abdulkâdir Efendi “Dereli Hocazâdelikle” meşhûrdur. Buna “Dereköylü Hoca” da denirdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'ya bağlı Havza kazasının Dere köyünden Abdülkâdir bin Ahmed'in oğludur. Amasya'da ünlü fazıl Kadızâde Küçük Mehmed Efendi'den ilim öğrendi; yıllarca ders-i âm olarak ders okuttu, sırasıyla medreselerde müderrislik yaptı ve 1058 [1648] yılında günlük kırk beş akçe ile, ömür boyu sürmek üzere Kuba'daki Hüsâmiyye Medresesi'nden emekliye ayrıldı; bir süre sonra da öldü. Ünlü âlimlerden; vaiz, fıkıh bilgini ve dünyaya gönül bağlamayan bir zattı. Oğlu Abdülkâdir Efendi "Dereli Hocazâde" lakabıyla tanınır. Ona "Dereköylü Hoca" da denirdi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • fâzıl-ı meşhûr: ünlü, faziletli âlim
  • ahz-ı ulûm etmek: birinden ilim almak, öğrenmek
  • ders-i âm: camide herkese açık ders okutan, icazet verebilen müderris
  • ber-vech-i te'bîd: sürekli, ömür boyu olmak üzere
  • mütekâ'id: emekli; medrese ile mütekâ'id olmak: bir medresenin müderrislik gelirini emeklilik aylığı olarak almak
  • kâ'in: bulunan, yer alan
  • vâ'iz: vaaz veren; fakîh: fıkıh bilgini; zâhid: dünya nimetlerinden el etek çekmiş, dindar kişi

Dere Köyü

Ebûbekir Efendi'nin doğduğu Dere köyü, bugün Samsun'un Havza ilçesine bağlı Dereköy'dür. İki derenin birleştiği yerde kurulmuş olan bu yerleşim Havza'ya yaklaşık on dokuz kilometre uzaklıktadır ve günümüzde idari bakımdan mahalle statüsündedir. Hüsameddin'in kitabında aynı köyden başka ünlü kişiler de çıkar; bunlardan biri, Havza voyvodalığı yapan ve Abaza Hasan Paşa isyanına karıştığı gerekçesiyle 1069 [1659] yılında Havza'da idam edilen Dereli Pehlivan Ahmed Ağa'dır.

Hocası Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi

Ebûbekir Efendi'nin hocası, Hüsameddin'in kitabında en sık adı geçen Amasya âlimlerinden biridir. Amasya kadısı Mustafa Efendi'nin oğlu olan bu zat "Küçük Hoca" ya da "Küçük Hâce" lakabıyla tanınır ve Hüsameddin onu "üstâdü'l-küll", yani herkesin hocası diye anar. Ölümü, Hüsameddin'in Amasya olaylarını yıl yıl anlattığı bölümde 1044 yılının ramazan ayına [1635] kaydedilmiştir. Kitâbü'l-Huyûl adlı bir eserin sahibi olduğu da yazılır. Kitapta onun ders halkasında yetiştiği bildirilen çok sayıda âlim, şair, kadı ve hattat vardır; bu madde ile aynı sayfadaki Merzifonlu Hayâtî Ebûbekir Efendi de bunlardandır. Hüsameddin bu maddede hocayı "Küçük Mehmed Efendi", Hayâtî'nin maddesinde "Küçük Mehmed Ali Efendi", başka maddelerde de "Mehmed İlmî Efendi" diye anar; hepsi aynı kişiye işaret eder.

Hüsâmiyye Medresesi

Ebûbekir Efendi'nin emekli olduğu Hüsâmiyye Medresesi, Amasya'nın Kuba Mahallesi'nde, Kubalızâde Şeyh Hüsâmeddîn Hüseyin el-Halvetî tarafından 857 [1453] yılında yaptırılmıştır. Halvetî şeyhi olan bu zat, Fergana'daki Kuba kasabasından gelen ve mahalleye adını veren bir seyyid ailesindendir. Medrese, tekkesiyle birlikte kurulmuş ve Halvetî müderrislerce yönetilmiştir. Hüsameddin'e göre müderrisliği bir zaman çok itibarlı, altmış akçe derecesinde idi.

Yapı 1011 [1602] yangınında zarar görmüş, kurucunun soyundan nakîbüleşraf kaymakamı es-Seyyid Ahmed Efendi tarafından tekke olarak yenilenmiş, 1099 [1688] yangınında yeniden yanmıştır. 1125 [1713-14] dolaylarında Kubalı Hâfız Ali Efendi burayı dershane olarak ihya etmişse de 1241 [1826] yılından sonra harap olup bahçeye dönmüştür. Ebûbekir Efendi'nin 1058 [1648] yılında bu medreseden emeklilik aylığı alması, iki yangın arasındaki dönemde medresenin vakfı ve müderrislik kadrosuyla varlığını sürdürdüğünü gösterir. Kuba'da bugün küçük bir cami ve içinde Hüsâmeddîn Hüseyin el-Halvetî'nin sandukası bulunur; halk burayı şifa yeri sayarak ziyaret eder.

Başka kaynaklarda Ebûbekir Efendi'ye ve oğlu Abdülkâdir Efendi'ye dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 87–88. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (Mukaddime: Kuba Mahallesi); 4. Cilt, "Hüseyin Bey" maddesi; 6. Cilt, "Ahmed Ağa-Dereli Pehlivân" ve "Ahmed Efendi-Hocazâde"; 8. Cilt, "Hasan Efendi-Gülşeniyye Şeyhi"; 10. Cilt, "Remzî Abdullah Efendi-Hâcezâde" maddeleri.

Akademik çalışmalar

  • Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar Dergisi, sayı 5, 2018, s. 91-118.

Diğer kaynaklar

  • Metin Hakverdioğlu, "Amasya'da Kubalılar, Kuba Medresesi ve Azerbaycan Göçmenlerinin Amasya'da Edebiyata Etkileri" (molekuleredebiyat.com/?p=723).
  • "Dereköy, Havza", çevrimiçi ansiklopedi maddesi (tr.wikipedia.org/wiki/Dereköy,_Havza).

6. Cilt içindekiler