Amasyalıdır. Selçukiyye vüzerâsından Şerefeddîn Mehmed Pervâne Bey bin Hüsâmü’d-devle Hasan Gâzi bin Emîr Nâsiru’d-devle İltekin Gâzi mahdûmudur. Sultân İzzeddîn Keykâvus-i Evvel devrinde şehzâdegân-ı Selçuk’un nüfûz ve emâretlerine Amasya’da hitâm vermek husûsunda büyük hizmetleri sebk eylediğinden 606’da Simre (Amasya) vâlisi oldu.
610’da Sultân Keykâvus-ı Evvelin feth eylediği Sinop livâsı, Amasya vilâyetine ilhâk edilerek nüfûz-ı emâreti tevsi’ etdi. 612’de Sinop kalesini ta’mîr edib nâmını ve Simre vâlisi olduğunu kalenin burcunda hâk etdirdi. Sultân İzzeddîn Keykâvus’un hastalığı hengâmında Amasya’ya hücûm [254] eden Rükneddîn Kayser Şâh’a teslîm-i vilâyet ederek ba’dehû vefât eyledi. Mahdûmu Emîr İzzeddîn Hasan’dır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Selçuklu vezirlerinden Şerefeddîn Mehmed Pervâne Bey bin Hüsâmüddevle Hasan Gâzi bin Emîr Nâsırüddevle İltekin Gâzi'nin oğludur. Sultan I. İzzeddîn Keykâvus devrinde Selçuklu şehzadelerinin Amasya'daki nüfuz ve emirliklerine son verilmesinde büyük hizmetleri geçtiği için 606'da [1209-10] Simre (Amasya) valisi oldu.
610'da [1213-14] Sultan I. Keykâvus'un fethettiği Sinop sancağı Amasya vilayetine bağlanınca emirliğinin nüfuz alanı genişledi. 612'de [1215] Sinop kalesini onarıp adını ve Simre valisi olduğunu kalenin burcuna kazıttı. Sultan İzzeddîn Keykâvus'un hastalığı sırasında Amasya'ya saldıran Rükneddîn Kayser Şâh'a vilayeti teslim etti; bundan sonra öldü. Oğlu Emîr İzzeddîn Hasan'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- vüzerâ: vezirler
- pervâne: Selçuklu sarayında sultanın emir ve beratlarına ilişkin işleri yürüten yüksek görevli
- şehzâdegân: şehzadeler
- hitâm vermek: son vermek
- sebk eylemek: geçmek, önce yapılmış olmak
- livâ: sancak
- ilhâk: bağlama, katma
- tevsi': genişletme
- hâk etmek: kazımak
- hengâm: zaman, sıra
- teslîm-i vilâyet: vilayeti teslim etme
Sinop Kalesindeki Kitabe
Maddenin en sağlam dayanağı, Bedreddin Ebûbekir'in adını taşıyan Sinop kitabesidir ve bu kitabe bugün de yerindedir. Sinop İç Kalesi'nin Lonca Kapısı yanındaki ikinci burcun doğu yüzünde, Selçuklu döneminin bilinen ilk Arapça-Yunanca iki dilli kitabesi bulunur. Kitabede, bu burç ve duvarın Allah'ın rahmetine muhtaç bir kul tarafından yaptırıldığı, yaptıranın Simre valisi (sâhib) Bedreddîn Ebû Bekir olduğu, tarihin 612 yılı Rebîülâhir ayı olduğu ve yazıyı Kayserili Yavaş'ın yazdığı belirtilir. İki dilli olması, şehrin eski Hıristiyan halkı ile yeni yerleşen Türkleri birlikte gözeten bir anlayışın işareti sayılır. Hüsameddin'in "adını ve Simre valisi olduğunu kalenin burcuna kazıttı" sözü bu kitabeyle birebir örtüşür.
Bu kitabe, şehrin fethini izleyen aylarda sur onarımının masraflarının Selçuklu emirleri arasında paylaştırıldığı büyük bir işin parçasıdır. Sinop İç Kalesi surlarında bu döneme ait 15 kitabe vardır ve bunlarda Sultan I. İzzeddin Keykâvus ile birlikte 12 emirin, 9 şehrin, 3 mimarın ve 1 kâtibin adı geçer. Emirlerin yaptırdıkları burçlara adlarını yazdırması geleneği Anadolu'da Sinop'ta başlamıştır.
Tarihlerdeki Ayrılıklar
Hüsameddin Sinop'un fethini 610 yılına koyar. Bugünkü bilgiye göre Sinop, Keykâvus'a 26 Cemâziyelâhir 611 (2 Kasım 1214) tarihinde teslim olmuştur; yani fetih 611 yılına düşer. Valiliğin başlangıcı için verilen 606 yılı da maddenin kendi içinde bir güçlük taşır: Keykâvus tahta 608'de (1211) babası I. Gıyâseddin Keyhusrev'in ölümü üzerine çıkmıştır. 606'da bir atama yapılmışsa bu, Keykâvus'un değil Keyhusrev'in saltanatında olmalıdır. Keykâvus'un ölümü ise 616 (1220) yılıdır; Hüsameddin'in sözünü ettiği hastalık ve Amasya'ya yapılan saldırı bu son yıllara ait olmalıdır.
Simre ve Amasya
Hüsameddin "Simre"yi parantez içinde Amasya diye açıklar. Ancak aynı Sinop kitabelerinde Simre emiri Bedreddîn Ebû Bekir'den ayrı olarak bir de "Amasya emiri" anılır; bu emirin kitabede okunabilen unvanı Mübârizüddevle ve'd-dîn'dir. Kitabelerin bir arada Simre ve Amasya için iki ayrı emir sayması, Simre'nin doğrudan Amasya şehrinin kendisi mi, yoksa ona yakın ayrı bir idari merkez mi olduğu sorusunu akla getirir. Amasya'yı 1222-1228 yıllarında yöneten Halifet Gâzi'nin de Mübârizüddin unvanını taşıması dikkat çekicidir; fakat kitabe tam ad vermediği için bu emirin kim olduğu kesin olarak söylenemez.
Rükneddîn Kayser Şâh
Keykâvus'un hastalığı sırasında Amasya'ya saldırdığı söylenen Rükneddîn Kayser Şâh'ın kimliğine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Dönemin kaynaklarında Kayser adını taşıyan Selçuklu emirleri (Kayseri subaşısı Celâleddin Kayser, Sinop kitabelerinde Sivas emirleri arasında anılan Celâleddîn Kaysar) geçer; bunlarla bir ilgisinin bulunup bulunmadığı belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 85–85. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Kitaplar
Diğer kaynaklar