Emîn Mehmed Efendi-Kırmacızâde es-Seyyid el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Mevâlîden Amasyalı el-Hâc Hüseyin Efendi'nin oğludur; Hüseyin Efendi, el-Hâc Mehmed Efendi'nin oğlu, Mehmed Efendi Ali Ağa'nın oğlu, Ali Ağa da Kırmacı Mehmed Ağa'nın oğludur. Bu da Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi'den öğrenimini tamamlayıp halka açık ders verme yetkisini aldı ve 1168'de [1754-55] Hızır Paşa müderrisi oldu.

1180'de [1766-67] bağlı olduğu Şeyhülislâm Dürrîzâde Mustafa Efendi'nin gayretiyle devriye usulüyle Erzurum mollası oldu.

Görev süresi bitince dönüp 1183'te [1769-70] âyan meclisi başkanı, 1185'te [1771-72] Sivas nâibi oldu. 1186'da [1772-73] dönüp 1187'de [1773-74] ikinci kez baş âyan oldu.

Ancak Amasya ve Sivas valisi Canikli Hacı Ali Paşa'nın nüfuzundan korkarak 1188'de [1774-75] inzivaya çekildi ve 1190'da [1776-77] öldü. Âlim, olgun, gösterişe meyilli biriydi. Oğulları es-Seyyid el-Hâc Abdullah, Hüseyin ve Ahmed Efendilerdir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mevâlî: bu bağlamda üst derecelerdeki ilmiye mensupları (bağlamdan çıkarım)
• ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
• ders-i âm: halka açık ders verme yetkisini taşıyan müderris
• müntesib: bağlı, mensup
• himmet: gayret, destek
• devriye: ilmiye mensuplarının kadılık derecelerinde sırayla yer değiştirmesi, kadılık dönemi (kullanım bağlamdan çıkarıldı)
• molla: büyük şehirlerde kadılık yapan üst derece kadı
• müddet-i örfiyye: görevin âdet olan süresi
• meclis-i a'yân reisi, baş a'yân: yerel ileri gelenlerin başkanı
• nâib: kadı adına hüküm veren vekil hâkim
• ihtiyâr-ı uzlet: kendi isteğiyle inzivaya çekilme
• ihtişâma mâil: gösterişe, debdebeye meyilli

Şeyhülislâm Dürrîzâde Mustafa Efendi

Mehmet İpşirli'nin ansiklopedi maddesine göre Dürrîzâde Mustafa Efendi 1114'te [1702-03] İstanbul'da doğmuş, tanınmış ilmiye ailesine adını veren Şeyhülislâm Dürrî Mehmed Efendi'nin oğludur. Üç kez şeyhülislâm olmuştur: 26 Temmuz 1756'dan 18 Şubat 1757'ye, 29 Nisan 1762'den 23 Nisan 1767'ye ve 28 Ocak 1774'ten 29 Eylül 1774'e kadar. 7 Zilhicce 1188'de [8 Şubat 1775] ölmüştür. Maddede kadı tayinlerinde dürüst davrandığı belirtilir. Hüsameddin'in 1180'i [1766-67] ikinci şeyhülislâmlığının son yılına düşer; böylece Kırmacızâde'nin Erzurum mollalığı bu görev sırasında verilmiş olmalıdır (çıkarım). Dürrîzâde'nin ölüm yılı (1188) Kırmacızâde'nin inzivaya çekildiği yılla aynıdır; kaynaklar ikisi arasında bir bağ kurmaz.

Canikli Hacı Ali Paşa ve Amasya

Özcan Mert'in maddesine göre Canikli Hacı Ali Paşa 1133'te [1720-21] İstanbul'da doğmuş, 1762'de Canik muhassılı olmuştur. 30 Mayıs 1772'de Amasya sancağı kendisine mâlikâne olarak verilmiş, ardından Tokat voyvodalığı bağlanmıştır; Sivas ve Trabzon valisi olarak 1777'nin sonunda görünür. Yücel Özkaya'nın Belleten makalesi, Amasya sancağının bu atamayla yol güvenliğini sağlamak, "kapusuz levendât"ın saldırılarını önlemek, Karadeniz'den Rusya'ya gidiş gelişleri gözetmek ve Ali Bey'in gemi ile asker sağlayabilmesi gibi gerekçelerle verildiğini yazar. Aynı çalışmaya göre Amasya halkı Kasım 1776'da Canikli Ali Paşa'nın, oğullarının ve taraftarlarının zulmünden şikâyet etmiş, malikânenin kaldırılmasını istemiştir. Ansiklopedi maddesi de Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayan Amasya âyanlarının 1778 sonlarında Çapanoğlu Mustafa Bey'e sığındığını anlatır.

Hüsameddin'in kendi yıllık anlatısı (4. cildin bakiyyesi, s. 664–666) Hacı Ali Bey'in Amasya mutasarrıflığını 1186 Rebîülevvel'inin on ikinci gününe tarihler. Ansiklopedi 30 Mayıs, Belleten makalesi 1 Haziran 1772 verir; üç tarih birkaç hafta içinde toplanır. Kırmacızâde'nin 1188'de [1774-75] Canikli'nin nüfuzundan çekinmesi bu atamanın hemen sonrasına uyar. Metindeki "Amasya ve Sivas valisi" tabiri ise, Sivas valiliği ansiklopedi maddesine göre 1777'nin sonunda göründüğünden, sonraki yılları da kapsayan toplu bir ifade olabilir (çıkarım).

Baş Âyanlık Kayıtları

Hüsameddin'in 4. cildin bakiyyesindeki yıllık anlatısında 1186-1187 yıllarında Amasya baş âyanı olarak Hacı İbrâhim Bey ve Türedioğlu Hacı Alî Ağa anılır. Kırmacızâde Hüseyin Efendi'nin adı bu yıllık anlatıda geçmez. Kırmacızâde'nin 1187'de ikinci kez baş âyan olduğu kaydı ile Türedioğlu'nun aynı yılın Rebîülevvel'inde baş âyan olduğu kaydı birbirini nasıl tamamlıyor, okunan kaynaklardan belirlenemedi.

Hızır Paşa Müderrisliği

Hızır Paşa, II. Murad'ın lalası Yörgüç Paşa'nın kardeşidir. Muhammet Okudan'ın makalesine göre 870'te [1465] Amasya'da üç vakıf kurmuş, bir medrese ve cami yaptırmış, bunlar için müderris ve muid kadroları ihdas etmiştir. Vakfın kayıtları Cumhuriyet dönemine kadar sürmüştür. Cami 1466'da yapılmıştır. Hüsameddin'in 1168'deki müderrislik bilgisini doğrulayan ya da yalanlayan bir kayıt okunan kaynaklarda bulunamadı.

Kırmacızâde Hüseyin Efendi'nin Kendisi

Erzurum mollalığı, Sivas nâibliği ve uzlet bilgileri için Hüsameddin dışında kaynak bulunamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 359. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 664–666 ("Hacı Alî Bey").

Akademik çalışmalar

• Mehmet İpşirli, "Dürrîzâde Mustafa Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/durrizade-mustafa-efendi
• Özcan Mert, "Canikli Hacı Ali Paşa Ailesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/canikli-haci-ali-pasa-ailesi
• Yücel Özkaya, "Canikli Ali Paşa", Belleten, 36/144 (Ekim 1972), https://www.belleten.gov.tr/tam-metin/453/tur
• Muhammet Okudan, "Hızır Paşa Vakıfları ve Amasya Hızır Paşa Medresesi", İtkan Akademik Araştırmalar Dergisi, 2/2 (2025), https://dergipark.org.tr/tr/pub/itkan/article/1652232

Resmî kaynaklar

• Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, "Hızır Paşa Camii", Türkiye Kültür Portalı, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/hizir-pasa-cam