Amasyalıdır. Amasya Müftüsü Taşâbâdî el-Hâc Ahmed [312] Efendi’nin büyük mahdûmudur. Üçler Mahallesi’nde doğdu. Pederinden ve Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm ve Abdullah Paşa müderrisi oldu.
1176 zilhiccesinde Amasya mahkemesi başkâtibi ve ba’dehû mükerreren Amasya nâibi olup on iki yıl kadar mevkiini hüsn-i muhâfaza etdiği halde 1188 senesi rebîülevvelinde dâr-ı bekâya irtihâl etdi. Âlim, fakîh, edîb, şâir, ta’lîk-nüvîs idi. Mahdûmları Ahmed Esad, Numân Sabit Efendiler ve birâderi İbrâhim Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya müftüsü Taşâbâdî el-Hâc Ahmed Efendi'nin büyük oğludur. Üçler Mahallesi'nde doğdu. Babasından ve Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi'den öğrenimini tamamlayıp halka açık ders verme yetkisini aldı ve Abdullah Paşa müderrisi oldu.
1176 Zilhicce'sinde [1763] Amasya mahkemesi başkâtibi, sonra birkaç kez Amasya nâibi olup on iki yıl kadar mevkiini iyi korudu; 1188 Rebîülevvel'inde [1774] öldü. Âlim, fakih, edip, şair ve ta'lik yazısı yazan biriydi. Oğulları Ahmed Esad ve Numân Sabit Efendiler, kardeşi İbrâhim Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Taşâbâdî: Taşâbâd'a mensup
- mahdûm: oğul
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: halka açık ders verme yetkisini taşıyan müderris
- başkâtip: mahkemenin kâtiplerinin başı
- nâib: kadı adına hüküm veren vekil hâkim
- mükerreren: birkaç kez
- hüsn-i muhâfaza: iyi koruma
- fakîh: İslâm hukukunu bilen kimse
- edîb: edebiyatla uğraşan, bilgili kimse
- ta'lîk-nüvîs: ta'lik yazısı yazan
Babası Taşâbâdî Ahmed Efendi
Kitabın 6. cildindeki "Ahmed Efendi-Taşâbâdî el-Hâc Hâfız" maddesi (s. 202) Mehmed Emîn'in babasını anlatır. Ahmed Efendi, Taşâbâd (Erba'a) kazasına bağlı Bidevî köyünden Halil'in oğludur. Küçük yaşta Amasya'ya gelmiş, Sultan Bayezid mektebinde Kur'an'ı ezberlemiş, Çorumlu Hâfız es-Seyyid Mehmed Efendi'den ders görmüş ve hocasına damat olmuştur. 1147'de [1734-35] Abdullah Paşa müderrisi, 1151'de [1738-39] Amasya müftüsü olmuş; âyanın çekişmeleri yüzünden birkaç kez azledilip yeniden atanmış, 1160'ta Fîrûz Ağa Medresesi'ne müderris olmuş ve 1169 Rebîülevvel'inin yedinci günü [1755-56] ölmüştür. Oğullarını İbrâhim (İstanbul ulemasından, 1193'te [1779-80] ölmüş) ve Mehmed Emîn olarak sayar. Mehmed Emîn'in Amasya mahkemesi başkâtibi olduğunu ve 1188'de öldüğünü de yazar; bu bilgi maddedeki tarihle birebir uyuşur. Aynı madde Mehmed Emîn'in oğlu Ahmed Esad Efendi'nin Yörgüç Paşa müderrisi, mahkeme kâtibi ve Amasya nâibi iken Canikli ailesinin zulümlerine âlet olduğu için 1194'te [1780] öldürüldüğünü bildirir.
"Taşâbâdî" lakabı, babanın geldiği yere işaret eder. Bu ad 18. yüzyıl vergi kayıtlarında, köylerin bağlı olduğu bir idarî birim olarak geçer (1143/1730 tarihli bir kayıtta Amasya kazasına bağlı bir köy halkı, köylerinin yeniden Taşâbâd'a bağlanmasını istemiştir).
Hocası Iydîzâde Mustafa Âkif Efendi
Kitabın 11. cildindeki "Âkif Mustafa Efendi-Iydîzâde Hacı" maddesine göre (s. 480–481) Mustafa Âkif Efendi Amasya müftüsü Iydî Bayram Efendi'nin oğludur; 1129'da Sultan Bayezid müderrisi ve müftü olmuş, Amasya'da kırk beş yıl ders vermiştir. Sabah dersini Sultan Bayezid'de, öğle ve ikindi derslerini İçerişehir'deki Câmi-i Kebîr'de okuturdu. Ders vermek için Amasya'ya koşan öğrencilerin medreselere yerleştirilmesi sorun olunca bir ulema meclisi kurulmuştur. 1173 Receb'inin yirmi dördünde [1760] ölmüştür. Metindeki öğrenim bu tarihten önce tamamlanmış olmalıdır; Mehmed Emîn 1176'da başkâtip olmuştur (çıkarım).
Abdullah Paşa Medresesi
Ansiklopedi maddesi Amasya'nın önemli yapıları arasında "Dârülhadis (Sofular veya Abdullah Paşa) Camii (1502)" adını sayar. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tanıtımına göre cami, 1502'de Beylerbeyi Abdullah Paşa tarafından yaptırılmıştır; ana kapının iki yanındaki tonozlu odalar hadis dersi için kullanılmıştır. Hüsameddin'in "Abdullah Paşa müderrisi" ifadesi bu yapıya bağlı medreseyi kastediyor olmalıdır (çıkarım).
Üçler Mahallesi
Üçler Mahallesi ile ilgili okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; mahallenin bugün bu adla anılıp anılmadığı doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 359. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 202 ("Ahmed Efendi-Taşâbâdî el-Hâc Hâfız").
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 11. Cilt, s. 480–481 ("Âkif Mustafa Efendi-Iydîzâde Hacı").
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar