Köprülüdür. Abdullatîf Mahallesi halkından Ahmed bin Mustafa bin Ali mahdûmudur.
Kendisinin rivâyetine göre Hazret-i Ebûbekir es-Sıddîk Efendimizin neslindendir. 1258
senesi ramazânının yirmi sekizinde doğdu. Köprü’de Onbaşızâde Mehmed, İğnecizâde
Mehmed Râşid, Çelebizâde Ahmed Said Efendilerden mukaddimât-ı ulûmu görüp 1280’de
Amasya‘ya geldi.
Fuzalâdan ders-i âm-ı meşhûr Hâcezâde İbrâhim Efendi’nin halka-i tedrîsine
mülâzemetle sıra derslerini bundan ikmâl ederek 1294’de mücâz oldu. Bu esnâda Amasya
Müftüsü Sofuzâde Mehmed Hulusî, Şirvânî Mustafa, Cânikli Mehmed [336] ve Mecdîzâde
Mustafa Sâdık Efendilerin fıkıh, usûl, tefsîr, meâni derslerinden istifâde etdi.
Badehû Köprü’ye avdetle ders-i âm olup fazîlet-i ilmîyyesi zâhir oldukda Şehîd Müftü
Medresesi müderrisi ve üstâdı Müftü Es’ad Efendi’nin müsevvidi oldu. 1306’da Esad
Efendi’nin vefâtına binâen Köprü Müftüsü oldu.
Bilâ-fâsıla yirmi iki yıl müftü olduğu halde 1324 senesi şevvâlinin yirmi dokuzuncu
cumartesi gecesi vefât etdi. Meşâhir-i ulemâdan, fakîh, beşûş, sâlih, halîm biraz da müdâhin,
kadir nâ-şinâs idi. Oğulları Ahmed Nuri, Abdullah, Abdurrahman, Mehmed Kâmil
Efendilerdir. Usûl-i hadîsden “Ferâ’idü’l-Fevâ’id” adlı bir eseri ve şerhi ve ba’zı eş’ârı da
vardır.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Abdullatîf Mahallesi halkından Ahmed'in oğludur; Ahmed Mustafa'nın, Mustafa da Ali'nin oğludur.
Kendi anlattığına göre Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk'in soyundandır. 1258 yılı Ramazan ayının yirmi sekizinde [1842] doğdu. Köprü'de Onbaşızâde Mehmed, İğnecizâde Mehmed Râşid ve Çelebizâde Ahmed Said Efendilerden ilimlerin giriş derslerini görüp 1280'de [1863-64] Amasya'ya geldi.
Fâzıllardan, herkese açık ders veren ünlü Hâcezâde İbrâhim Efendi'nin ders halkasına katılıp sıra derslerini ondan tamamlayarak 1294'te [1877-78] icâzet aldı. Bu sırada Amasya Müftüsü Sofuzâde Mehmed Hulusî, Şirvânî Mustafa, Cânikli Mehmed ve Mecdîzâde Mustafa Sâdık Efendilerin fıkıh, fıkıh usulü, tefsir ve meânî (belâgat) derslerinden de yararlandı.
Sonra Köprü'ye dönüp herkese açık ders verdi; ilim üstünlüğü ortaya çıkınca Şehîd Müftü Medresesi müderrisi ve hocası Müftü Es'ad Efendi'nin müsevvidi (fetva taslaklarını yazan yardımcısı) oldu. 1306'da [1888-89] Es'ad Efendi'nin ölümü üzerine Köprü Müftüsü oldu.
Aralıksız yirmi iki yıl müftü kaldıktan sonra 1324 yılı Şevval ayının yirmi dokuzuncu cumartesi gecesi [1906] vefat etti. Tanınmış âlimlerdendi; fıkıh bilgini, güler yüzlü, iyi, yumuşak huylu, biraz da dalkavuk ve değer bilmeyen biriydi. Oğulları Ahmed Nuri, Abdullah, Abdurrahman ve Mehmed Kâmil Efendilerdir. Hadis usulünden "Ferâ'idü'l-Fevâ'id" adlı bir eseri, bunun bir şerhi ve bazı şiirleri de vardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- rivâyet: anlatılan, aktarılan söz
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlerin giriş dersleri
- halka-i tedrîs: ders halkası
- mülâzemet: bir hocanın derslerine devam ederek yetişme
- sıra dersleri: medresede belirli bir sırayla okunan ders kitapları
- mücâz: icâzet almış, ders verme yetkisi kazanmış
- usûl: fıkıh usulü
- meâni: belâgat ilminin anlam bilgisi kolu
- müsevvid: müftünün yanında fetva taslaklarını yazan yardımcı
- beşûş: güler yüzlü
- halîm: yumuşak huylu
- müdâhin: dalkavuk, gönül almak için yaltaklanan
- kadir nâ-şinâs: değer bilmeyen
- eş'âr: şiirler
Hocası Hâcezâde İbrâhim Efendi
Cömerdoğlu'nun Amasya'daki asıl hocası, Hüsameddin'in 6. ciltte ayrıca anlattığı Hocazâde (bu maddede Hâcezâde) İbrâhim Efendi'dir. İbrâhim Efendi Samsun âlimlerinden Canikli Ali Efendi'nin oğludur; 1262'de [1846] Amasya'ya gelmiş, İnepazarlı el-Hâc İsmâil Hakkı, İskilipli el-Hâc Hüseyin, Caniklizâde Müftü el-Hâc Hâfız Mehmed ve İbikli el-Hâc Hasan Efendilerden okumuş, Hasan Efendi'den icâzet almıştır. Dersleri verimli, öğrencisi çok olduğu için ilim çevresinde büyük ün kazanmış, çok sayıda kişiye icâzet vermiştir. 1288'de [1871-72] Halidiyye şeyhlerinden Mir Hamza Nigârî'nin sahabe aleyhindeki sözlerine karşı çıkması, ona halk ve âlimler arasında şöhret kazandırmıştır. 1295'te [1878] iki gözünü kaybetmiş, Yörgüç Paşa Camii vâizi ve medresesi müderrisi olarak ölümüne kadar görevini sürdürmüştür. 1315'te [1897-98] ölmüştür. Hüsameddin onu şer'î ilimlerde ve kelâmda olgun, tartışmayı seven, sert mizaçlı, dindar bir kişi olarak tanıtır.
İbrâhim Efendi'nin öğrencileri arasında Kürd Hasan Efendi (1271'de gelmiş, 1308'de ölmüş) ve Müderris Ahmed Efendi (1274 doğumlu, ondan icâzet almış) gibi adlar da kitapta geçer. İbikli Hasan Efendi'nin maddesinde de onun için "öğrencilerinden Fâzıl Hâcezâde İbrâhim Efendi pek meşhurdur" denir.
Köprü Müftüsü Olarak İzi
Meşîhat Arşivi belgelerini inceleyen bir araştırmada, Köprü doğumlu Mustafa Tevfik Efendi'nin ikinci icâzetnamesini "Köprü kasabası müftüsü" bir Mehmed Efendi'den aldığı yazılıdır. Hocanın icâzet zinciri, Hocazâde İbrâhîm er-Rüşdî b. Ali el-Cânîkî el-Amâsî'ye bağlanır. Aynı çalışmanın özetinde bu müftü "Mehmed Emîn Efendi" diye geçer; gövde metinde ise yalnızca "Mehmed Efendi" denir. İsim, Köprü'deki görev yeri ve Hocazâde İbrâhim ile bağlantı Cömerdoğlu Emîn Mehmed Efendi'yle örtüşür; bu yüzden aynı kişi olması güçlü bir olasılıktır. Bu bir çıkarımdır, araştırma metni bunu açıkça yazmaz. İcâzetnâme mantık, kavramlar ve çeşitli bilimler üzerinedir.
Hüsameddin 1321'de [1903-04] Köprü naibi olduğunda (Giriş, s. 17–18) Cömerdoğlu'nun müftülüğü sürüyordu; yazarla aynı kasabada, aynı dönemde görev yapmışlardır. Bu bir hesaptır, madde böyle bir ilişkiyi anmaz. Kitabın girişinde ayrıca Sofuzâde Hulûsî Mehmed Efendi'nin çocuksuz ölmesi üzerine Kağnılı Pazarı'ndaki evinin yazara geçtiği belirtilir. Cömerdoğlu'nun hocaları arasında sayılan Amasya Müftüsü Sofuzâde Mehmed Hulusî ile aynı ad ve lakabı taşıdığından, bunların aynı kişi olması çok muhtemeldir; bu da bir çıkarımdır. 1. ciltte, Mecdîzâde Hâfız Abdurrahmân Kâmil Efendi'nin 1305'te [1887-88], Mecdîzâde Hâfız Mustafa Sâdık Efendi'nin 1315'te [1897-98] müderris olduğu yazılıdır.
Cömerdoğlu'nun eseri "Ferâ'idü'l-Fevâ'id" ile bağlantılı bağımsız bir kayda rastlanmadı; eserin varlığı yalnızca Hüsameddin'in aktarımına dayanır ve doğrulanamadı. Şehîd Müftü Medresesi ve müftü Es'ad Efendi hakkında da başka kaynakta bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 365–366. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Giriş, s. 12–15 ve 17–18; 1. Cilt, s. 161–167 ve 174–178; 6. Cilt, s. 77–78 ve 240; 8. Cilt, s. 633–634.
Akademik çalışmalar